Δεν είπε...

Μη κάνεις κήρυγμα
δεν ζήτησα ποτέ
μια συνταγή για τη ζωή.
Δώσ'μου καλύτερα
μια χούφτα κανελογαρύφαλα.
Μέρες που είναι
σκέφτομαι πάλι τα λόγια
του Χριστού
αγάπα τον πλησίον σου...
Δύσκολο αυτό
και πιο πολύ το σεαυτόν.
Το άλλο όμως
ίσως ακόμα δυσκολότερο.
Δεν είπε δηλαδή
πώς να πλησιάζεις τους αγαπημένους...
(27.12.09)

Σε slow motion

Ήρθε και πάλι νυχοπατώντας
περνούσαμε ωραία φαίνεται
κι έφυγε δίχως να τον καταλάβουμε
οι δείκτες έφτασαν κιόλας
τα μεσάνυχτα του χρόνου
κι η άλλη μέρα χαράζει
πάνω στην ιστορία μας
μια γέννηση κι ένα θάνατο,
γιορτινή πάντως
γεμάτη πάχνη και χαρτί περιτυλίγματος.
Το πνεύμα έξω απ' το παράθυρο
προτού κρυφτεί
μας καίει τον ουρανίσκο
κι οι ουρανοί αγάλλονται.
Τόσο γρήγορα που έρχεται και φεύγει
φοβάμαι μήπως ξεχάσω να κάνω μιαν ευχή
να' ρχεται να ξανάρχεται
να φεύγει πάντα δίχως να τον καταλαβαίνουμε
όχι πως δεν τον αγαπάμε.
Είναι που όταν κοντοστέκεται
κοιτάμε κάθε λίγο τα ρολόγια μας
ακόμα, ακόμα;
χωρίς υπομονή για τη βραδυπορία του.
Στη θλίψη τη μεγάλη
αλήθεια
προβάλλεται σε slow motion.

(17.12.2009)

Επιτέλους, για μια φορά, είμαστε όλοι ίσοι!

...Τώρα, εάν κάποιος μου παρατηρήσει: "Και ύστερα; Όλος ο κόσμος βλέπει παρόμοια όνειρα"- θα τον χειροκροτήσω. Επειδή αυτό πάω κι εγώ να υποστηρίξω.[...] Η σημασία της πράξης μου έγκειται στη βαρύτητα που δίνω στο φαινόμενο, και όχι, καθόλου, στα παράγωγά του - έδαφος όπου επιτέλους, για μια φορά, είμαστε όλοι ίσοι.

«...Τώρα βρισκόμαστε μέσα στο σπίτι. Στις μεγάλες πολυθρόνες κάθονται τρεις - τέσσερις κυρίες που ο φίλος μου αρχίζει να παρουσιάζει στον άλλον (από δω και πέρα η γυναίκα που μας συνοδεύει αλλάζει φύλο και γίνεται άντρας), ενώ εγώ αργοπορώ, γυρίζω τις πλάτες μου και μοιάζω καταστενοχωρημένος: ανακαλύπτω ότι το παντελόνι που φοράω δεν έχει κουμπιά, ούτε καν μια ζώνη που να μπορεί να το συγκρατήσει. Με αστραπιαία ταχύτητα βγάζω τη γραβάτα μου και την περνώ στη θέση της ζώνης, τη δένω κόμπο και προσπαθώ να διευθετήσω μπροστά το παντελόνι μου έτσι που να μην ανοίγει όταν κάθομαι. Στο αναμεταξύ παρουσιάζονται και άλλοι καλεσμένοι που ευτυχώς δεν με προσέχουν, αλλά πηγαίνουν και χαιρετούν τις κυρίες. Τότε μόνο παρατηρώ καθαρά ότι μια απ΄ όλες αυτές τις κυρίες, εξαιρετικά αδύνατη, χλωμή, σχεδόν διάφανη και με μεγάλα πράσινα μάτια, δε δίνει ποτέ το χέρι της σε κανένα, μολονότι όλοι προτείνουν το δικό τους, και μένουν ένα λεπτό άναυδοι μπροστά στην προσβολή.
Συλλογίζομαι πως ίσως ήρθαν έτσι καλύτερα τα πράγματα, που αργοπόρησα με το παντελόνι μου και δε θα βρεθώ στη δυσάρεστη θέση "να μη μου δώσει η κυρία το χέρι της"».

Από Τα Όνειρα του Οδυσσέα Ελύτη, στα Ανοιχτά Χαρτιά, εκδ.ΙΚΑΡΟΣ
Στην εικόνα Γυναίκα με ανασηκωμένο χέρι, (κραγιόνια σε χαρτί) έργο του Γιώργου Μπουζιάνη

ΕΥΝΟΙΑ

Στο σούρουπο
στα κρύα του Νοέμβρη
τα σπίτια μηρυκάζουν κούτσουρα
Γροθιές σφιγμένες τα πουλιά
βρεγμένα, κρυωμένα
αλλά στη μέσα τσέπη της ζωής.

Από τον Ακάθιστο Δείπνο του Μιχάλη Γκανά, εκδ.Καστανιώτη

Η θαυματοποιός

CINQUE

Για τόσο καιρό μίσησα
Να με θεωρούν αξιολύπητη,
Όμως μια στάλα απ΄τη δική σου λύπηση
Και περιδιάβαινα σαν ο ήλιος να ήταν στο κορμί μου.
Γι΄ αυτόν το λόγο και τριγύρω μου της χαραυγής το φως.
Περιδιαβαίνω κάνοντας θαύματα
Γι΄αυτό!

(20 Δεκεμβρίου 1945)

Άννα Αχμάτοβα
(σε απόδοση Γιάννη Αντιόχου)

Το ψωμί της καρδιάς του

᾿Προτιμώ τους στρατευμένους ανθρώπους από τις στρατευμένες λογοτεχνίες. Το θάρρος στη ζωή και το ταλέντο στα έργα αρκούν. Άλλωστε ο συγγραφέας στρατεύεται όταν θέλει. Αξία του είναι η κίνησή του. Κι αν αυτό πρέπει να γίνει νόμος, επάγγελμα ή τρομοκρατία, τότε πού βρίσκεται η αξία;
Φαίνεται πως το να γράφεις σήμερα ένα ποίημα για την άνοιξη θα σήμαινε ότι υπηρετείς τον καπιταλισμό. Δεν είμαι ποιητής, ωστόσο θα απολάμβανα χωρίς υστεροβουλία ένα τέτοιο έργο, αν ήταν ωραίο. Υπηρετεί κανείς όλους τους ανθρώπους ή κανένα. Κι αν ο άνθρωπος χρειάζεται ψωμί και δικαιοσύνη, αν πρέπει να κάνει αυτό που πρέπει για να ικανοποιήσει αυτήν την ανάγκη, έχει ανάγκη και από την καθαρή ομορφιά, που είναι το ψωμί της καρδιάς του. Τα υπόλοιπα δεν είναι σοβαρά.
Ναι, θα ευχόμουν να είναι λιγότερο στρατευμένοι στα έργα τους και λίγο περισσότερο στην καθημερινή ζωή τους.

Από τα Σημειωματάρια του Αλμπέρ Καμύ, εκδ. Εξάντας, μτφρ. Λήδα Παλαντίου

Η Αθηνά του Βορρά

Λέγεται ότι η βασίλισσα Χριστίνα της Σουηδίας είχε μεγαλώσει σαν αγόρι. Δεν την ενδιέφεραν τα ρούχα κι ο καλλωπισμός. Κοιμόταν λίγο κι είχε τρεις βασικές ασχολίες: τη μελέτη, την πολιτική και την ιππασία. Το παλάτι της το μετέτρεψε σε πανεπιστήμιο προσκαλώντας επ΄αμοιβή επιφανείς επιστήμονες από διάφορα μέρη. Ένας απ΄αυτούς ήταν κι ο Καρτέσιος. Της πήρε τρία χρόνια να τον πείσει να πάει κοντά της στη Στοκχόλμη. Η απόφασή του να αποδεχτεί την πρόσκληση της βασίλισσας απέβη τελικά μοιραία. Ύστερα από δυο εβδομάδες εντατικών μαθημάτων (ξεκινούσαν από τις πέντε το πρωί μέσα στο -σουηδικό!- καταχείμωνο) η υγεία του Καρτέσιου κλονίστηκε και ύστερα από λίγο πέθανε. Μετά το θάνατο του φιλοσόφου, η βασίλισσα στράφηκε προς τη μελέτη της φιλολογίας και πέντε χρόνια αργότερα ασπάστηκε τον Καθολικισμό και παραιτήθηκε από το σουηδικό θρόνο. Κι έμειναν οι ιστορικοί να αναρωτιούνται ποια παράξενη μοίρα συνέδεσε αυτούς τους δύο ξεχωριστούς ανθρώπους έτσι ώστε η βασίλισσα να θεωρείται υπεύθυνη για το θάνατο του φιλοσόφου κι ο φιλόσοφος υπεύθυνος για την εγκατάλειψη της πίστης και του θρόνου από τη μεριά της βασίλισσας.

Όσκαρ Ουάιλντ

Ορισμένες Αρχές για την Καθοδήγηση των Παρα-μορφωμένων

Η εκπαίδευση είναι εξαιρετικό πράγμα. Αλλά καλά θα είναι να θυμόμαστε, πού και πού, πως ό,τι αξίζει να μάθουμε, δυστυχώς, δεν μπορεί να διδαχθεί.

Παλιά, τα βιβλία γράφονταν από τους ανθρώπους των γραμμάτων και διαβάζονταν από το κοινό. Σήμερα γράφονται από το κοινό και δεν διαβάζονται από κανέναν.

Το μόνο πράγμα που έχει απόλυτα φυσική σχέση με την Τέχνη σ΄ αυτήν τη ζωή είναι το αφύσικο.

Το μόνο πράγμα που δεν μπορούν να δουν οι καλλιτέχνες είναι το προφανές. Το μόνο πράγμα που μπορεί να δει το κοινό είναι το προφανές. Το αποτέλεσμα είναι οι κριτικές των εφημερίδων.

Ρητά και Σοφίες προς Χρήση των Νέων

Αν σου πουν την αλήθεια, αργά ή γρήγορα θα την ανακαλύψεις.

Υπάρχει κάτι μοιραίο σε όλες τις καλές αποφάσεις. Είναι πάντα πολύ βιαστικές.

Η φιλοδοξία είναι το τελευταίο καταφύγιο της αποτυχίας.

Μόνο οι μεγάλοι δάσκαλοι του ύφους ήξεραν να είναι σκοτεινοί.


(Όσκαρ Ουάιλντ, Μια ζωή επιστολές, εκδ. Ηλέκτρα)

Δεν χτυπήσαν σήμερα οι καμπάνες;

Οι καμπάνες δεν χτυπήσαν σήμερα;
Μα είχα την εντύπωση ότι είναι Κυριακή.

Όλη την εβδομάδα μίλησα με πολλές κυρίες
και κυρίους
απ΄αυτούς που συζητούν μ΄ επιχειρήματα.
Ξέχασα να τους πω ευχαριστώ
για όσα έμαθα κοντά τους
ότι όποιος έχει πιο δυνατή φωνή
ακούγεται καλύτερα
κι όποιος γελάει τελευταίος
είναι γιατί δεν έλεγε αλήθειες
παρά μονάχα στους ηλίθιους.
Μακάριοι όμως...
Δεν είπα ευχαριστώ, δεν είπα,
για τα ωραία και τ' αληθινά.

Οι καμπάνες δεν χτυπήσαν σήμερα
γιατί είχα δυνατά την τηλεόραση.

(4.10.2009, Κυριακή των εκλογών και ημέρα των ζώων)

Για τα όποια μαγαζάκια

«(...) Χτες και σήμερα κοιμόμουνα όλο το απόγευμα σαν μεθυσμένος. Είχα (από νευρική άποψη) την εσωτερική αίσθηση ενός ανθρώπου που πρέπει να είχε πιει έξι μποτίλιες αλκοόλ. Καιγόμουνα και ήμουνα παραζαλισμένος. Αλλά σήμερα το απόγευμα (έκανα όλη μέρα δίαιτα) ξαναδυνάμωσα και έγραψα με μια σχεδόν αναπνοή, μια ολόκληρη σελίδα και με πολύ πυκνή ψυχολογία, που καθώς πιστεύω, δεν αφήνει και πολλά πράγματα για διόρθωση. Δεν έχει σημασία, θα ήθελα να με εγκαταλείψουν κάπως αυτές οι αδυναμίες και οι ενθουσιασμοί και να παραμείνω σε ένα πιο ολύμπιο κλίμα, το μόνο κατάλληλο για να πλάσεις το ωραίο.
(...) Όχι. Για όνομα του Θεού! Όχι! Δεν θα δοκιμάσω ποτέ να δημοσιεύσω σε κάποιο περιοδικό. Μου φαίνεται πως καθώς περνάει ο καιρός, το να ανήκεις κάπου, το να μπεις σε μια οποιαδήποτε αδελφότητα ή στο όποιο μαγαζάκι, και μάλιστα το να πάρεις τον όποιο τίτλο, είναι σα να ατιμάζεσαι, να ξεφτιλίζεσαι, τόσο ταπεινά είναι όλα αυτά.»

Αυτά έγραφε ο Gustave Flaubert σε επιστολή του το 1853 προς την αγαπημένη του Louise Colet. Από το βιβλίο του Γκυστάβ Φλωμπέρ, Αλληλογραφία, εκδ. Νεφέλη

Σαν υπουργός της κυβερνήσεως!!!

ΣΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΓΙΟΥ

Άμα γεννιέται ένα παιδί,
όλη η φαμίλια τού εύχεται έξυπνο να γίνει.
Εγώ που με την εξυπνάδα μου
ρήμαξα τη ζωή μου,
ελπίζω ο γιος μου
αγράμματος να μείνει και φτωχός στο πνεύμα.
Έτσι, θα ζήσει γαλήνια κι ωραία
σαν υπουργός της κυβερνήσεως.

(1938)

Από τα Ποιήματα του Μπέρτολτ Μπρεχτ, εκδ.Θεμέλιο, μτφρ. Μάριου Πλωρίτη

Ο φίλος του...ο Βούδας

O φιλαράκος μου

κάθομαι κάτω από τούτο
το φως
και κοιτάζω
τον Βούδα.

ο Βούδας
γελάει
με μένα
με
τα πάντα:

έχουμε προχωρήσει
τόσο πολύ
και δεν έχουμε φτάσει
πουθενά.

έχουμε ζήσει
τόσο πολύ
και
μόλις που
έχουμε ζήσει.

ο Βούδας
γελάει.

ο Βούδας είναι
αυτό το αγαλματάκι
από πορσελάνη
που κάθεται
απέναντί μου
απόψε.

ενώ τα ποιήματα
δεν
έρχονται.

Από το βιβλίο του Τσαρλς Μπουκόφσκι, 70 χρόνια φαγούρα, Ποιήματα και διηγήματα, εκδ.Ηλέκτρα, μτφρ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος

Και ο νοών νοείτω

Μερικοί άνθρωποι μιλούν με νοήματα
χτυπάνε τον αέρα με τις λέξεις
φυσώντας μέσα στις χαραγές του νου
του ρόδινου αιγιαλού
όταν ξεχύνονται με ορμή
κι ανατριχιάζουν τις θάλασσες.
Από κει ξανοίγονται οι πρώτες σκέψεις
κι οι τολμηροί ταξιδευτές.

Υπάρχουν κι άλλοι που δεν μιλούν
ακουμπάνε ήσυχα το πηγούνι στο στήθος
και το βλέμμα στις κοιλιές τους
ενώ εσύ αναρωτιέσαι
αν σκέφτονται κάτι
ή το τίποτα
ή απλώς κάποια ανοησία.
Μέσα στο πολύβουο δάσος
οι δικές τους φυτρώνουν
προσευχές.

Μιλάς κι εσύ που δεν κατάλαβες
απ΄ τη ζωή παρά το πώς φουσκώνουν
το στήθος και τα μυαλά από αέρα.
Μα δεν εννόησες ακόμη
να βρεις δυο ώμους
να στηρίξεις το κεφάλι σου
ένα κλαδί να ξαποστάσεις
ένα ξυστρί
να βγάλεις από πάνω σου το ψέμα;
Απ΄ το πολύ το σκόρπισμα
έμεινες δίχως λόγια.
Ζητάς νερό
και παίρνεις αίμα.

(12.9.2009)

Αναπνοή ορμώμενη απ΄ το χέρι

Βεντάλια στο χέρι του ποιητή
που βάζει
σε τάξη τη φύση όπως
του ναυτικού ο εξάντας
μετράει
τον
ουρανό



Το
φθινόπωρο είναι
κι αυτό
κάτι
που αρχίζει


Διάλογος της
βεντάλιας
με
το
παραβάν

Βεντάλια Αέρα
αντλώ
σε
χώρα
νοη
τή

.....................................


Το του κόσμου
ύφασμα τόσον καιρό που
χρησιμοποιείται
παράξενο να μην έχει
καμία
τρύπα

.....................................

Μέσα στο ποίημα
πρέπει να υπάρχει
ένας τέτοιος
αριθμός
που να εμποδίζει
το μέτρημα


Από τις Εκατό φράσεις για βεντάλιες του Paul Claudel (εκδ.Γαβριηλίδης, μτφρ.Θ.Χατζόπουλος)

Ο βαθμός μηδέν

Καλοκαίρι, παραλία, σύγχρονη λογοτεχνία...
Περάσανε από τα χέρια μας κάποια βιβλία και φέτος. Κάποια καλά, άλλα καλύτερα, μερικά αδιάφορα.
Και πάλι θυμήθηκα τον Ρολάν Μπαρτ και Το βαθμό μηδέν της γραφής:
«Υπάρχει επομένως ένα αδιέξοδο της γραφής, που είναι το αδιέξοδο της ίδιας της κοινωνίας: οι σημερινοί συγγραφείς το νιώθουν. Γι΄ αυτούς η αναζήτηση ενός μη ύφους ή ενός ύφους προφορικού, ενός βαθμού μηδέν, ή ενός καθομιλούμενου βαθμού γραφής, είναι τελικά η προϊδέαση μιας απόλυτα ομογενούς κατάστασης της κοινωνίας. Οι περισσότεροι καταλαβαίνουν ότι δεν μπορεί να υπάρξει "γλώσσα" καθολική έξω από μια συγκεκριμένη καθολικότητα, και οχι πια μυστική ή κατ΄ όνομα, του κόσμου των απλών πολιτών. [...] Η γραφή, ενώ νιώθει ακατάπαυστα ένοχη για την ίδια της τη μοναξιά, δεν παύει ωστόσο να είναι και φαντασία άπληστη για μια ευτυχία των λέξεων, σπεύδει προς μια "γλώσσα" ονειρεμένη που η φρεσκάδα της, χάρη σ΄ ένα είδος ιδανικής προϊδέασης, θα εικονίζει την τελειότητα ενός νέου κόσμου αδαμικής αγνότητας όπου η "γλώσσα" δεν θα είναι πια αλλοτριωμένη. Ο πολλαπλασιασμός των γραφών θεσπίζει μια νέα Λογοτεχνία εφόσον αυτή δεν επινοεί τη "γλώσσα" της παρά για να είναι ένα πρόταγμα: η Λογοτεχνία γίνεται η ουτοπία της "γλώσσας"».
Από το βιβλίο του Ρολάν Μπαρτ, Ο Βαθμός Μηδέν της Γραφής, Νέα Κριτικά Δοκίμια, εκδ. ΡΑΠΠΑ

Περιμένοντας την ενδεκάτη του μηνός

«Με την έκφραση "πρόοδος της αμάθειας" εννοώ εδώ λιγότερο την εξαφάνιση των απαραίτητων γνώσεων με τον τρόπο που συνήθως διεκτραγωδείται (και συχνά δικαίως) και περισσότερο την προοδευτική παρακμή της κριτικής διάνοιας, δηλαδή της θεμελιώδους δεξιότητας του ανθρώπου να κατανοεί σε ποιον κόσμο καλείται να ζήσει και, συνάμα, κάτω από ποιες συνθήκες η εξέγερση εναντίον αυτού του κόσμου συνιστά ηθική αναγκαιότητα. Αυτές οι δυο όψεις δεν είναι εντελώς ανεξάρτητες μεταξύ τους, στο βαθμό που η άσκηση του κριτικού λογισμού απαιτεί την ύπαρξη κάποιων ελάχιστων πολιτιστικών προϋποθέσεων, όπως την ικανότητα επιχειρηματολογίας και την επίγνωση των στοιχειωδών γλωσσικών απαιτήσεων τις οποίες κάθε "νεογλώσσα" έχει, ως λειτουργία, να καταστρέφει. Είναι, ωστόσο, απαραίτητο να τις διακρίνουμε, γιατί η εμπειρία καθημερινά διδάσκει ότι ένα άτομο μπορεί να μάθει τα πάντα και να μην καταλάβει τίποτε.[...] Η εν λόγω διάκριση θεμελιώνεται επιστημολογικά από την εμφανή αδυνατότητα να περιστείλουμε την κριτική δραστηριότητα του Ορθού Λόγου σε απλή εκμετάλλευση μιας τράπεζας δεδομένων μέσα στα οποία θα ήταν αρκετό να πλέει κανείς (ή να σερφάρει) ελευθέρως. Αν δεν πάρουμε υπόψη αυτή τη διάκριση, η υπουργική κοινωνιολογία δεν θα έχει καμιά δυσκολία να διισχυρίζεται ότι το "επίπεδο ανεβαίνει" (με τη συνδρομή και των συνηθισμένων κοινωνιολογικών λαθών). Ο ισχυρισμός ότι το "επίπεδο ανεβαίνει" επικρατεί, παρ' όλο που όλα τα υπάρχοντα δεδομένα τεκμηριώνουν ότι στις βιομηχανικές χώρες η μαθητιώσα νεολαία είναι ολοένα και περισσότερο υπόφορη στα διάφορα προϊόντα της δεισιδαιμονίας (από την παλαιά Αστρολογία ως την μοντέρνα New Age), ότι μειώνονται με ανησυχητικό τρόπο οι ικανότητες διανοητικής αντίστασής της στις μιντιακές χειραγωγήσεις ή στη διαφημιστική πλαισίωση και ότι, τέλος, κατάφεραν να της ενσταλάξουν με αξιοσημείωτη αποτελεσματικότητα μια γερή αδιαφορία για ανάγνωση των κριτικών κειμένων της παράδοσης.»

Υποσημείωση από το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του Ζαν Κλωντ Μισεά, Η εκπαίδευση της αμάθειας, εκδ.Βιβλιόραμα.

Αξιοπρέπεια. Πόσο πάει;

Δεν είναι τρελό; Αφού έφτιαξε νοσοκομεία, μηχανήματα, φάρμακα, θεραπείες, εντατικές για να του σώζουν τη ζωή (μάλλον να την παρατείνουν θα ήταν πιο σωστό να λέμε, καθώς όλοι κάποτε πεθαίνουν, κανείς δεν σώζεται εις το διηνεκές!), τώρα ο άνθρωπος φτιάχνει κλινικές θανάτου όπου μπορεί να φεύγει απ΄ τη ζωή μια ώρα αρχύτερα. Πριν από μερικά χρόνια ο προβληματισμός αφορούσε την ευθανασία ανθρώπων σε κατάσταση μη αναστρέψιμη, που ήδη βρίσκονταν στην τελική ευθεία και βασανίζονταν από φριχτούς πόνους. Επειδή η ηθική στάση των κοινωνιών απέναντι στα εκάστοτε προβλήματα σχηματίζεται από διάφορες συνιστώσες (τη θρησκεία, τις παραδόσεις, τους οικογενειακούς δεσμούς, τη στάση της επιστήμης και της διανόησης, το βιοτικό επίπεδο κ.α), στις περισσότερες χώρες η κοινωνία φάνηκε διστακτική απέναντι στη νομιμοποίηση της ευθανασίας.
Ας δούμε όμως τι γίνεται εκεί που η ευθανασία επετράπη. Εκεί το πράγμα προχώρησε πολύ. Από ευθανασία έγινε "υποβοηθούμενη αυτοκτονία", υπό προϋποθέσεις βέβαια, αλλά με μια πιο διευρυμένη αντίληψη περί του ποιος έχει το δικαίωμα να ζητήσει βοήθεια για τον τερματισμό της ζωής του. Ένας τυφλός και κωφός 85χρονος κατέφυγε σε μια τέτοια κλινική στην Ελβετία μαζί με την κατά 11 χρόνια νεότερη σύζυγό του, η οποία όμως ήταν καρκινοπαθής στο τελικό στάδιο. Για τη γυναίκα δεν υπήρχε βέβαια καμιά ελπίδα. Ο άντρας όμως δεν θα μπορούσε με κανένα τρόπο να θεωρηθεί ετοιμοθάνατος.
Είναι δύσκολο να πάρει κανείς θέση.
Με προβληματίζει το όνομα της εν λόγω κλινικής "Dignitas".
Με προβληματίζει το όχι και τόσο ευκαταφρόνητο ποσό των 9300 δολαρίων που πρέπει να καταβάλουν οι υποβοηθούμενοι αυτόχειρες (το οποίο διατίθεται για φιλανθρωπικό έργο, όπως υποστηρίζουν οι ιθύνοντες της κλινικής).
Τι σημαίνει τελικά αξιοπρέπεια; Μήπως το να έχεις ζήσει πρώτα μια αξιοπρεπή ζωή, κι όταν γεράσεις ή αρρωστήσεις ή και τα δύο, να τύχεις μιας αξιοπρεπούς περίθαλψης και νοσηλείας, να βρεις ανθρωπιά από τους γιατρούς, φροντίδα απ΄ τους νοσηλευτές, σωστό και πολιτισμένο περιβάλλον στο νοσοκομείο ή στην κλινική όπου νοσηλεύεσαι; Κι όλα αυτά χωρίς να χάσουν την αξιοπρέπειά τους οι δικοί σου άνθρωποι ξεπουλώντας τα υπάρχοντά τους για να σου παρατείνουν τις τελευταίες δύσκολες ώρες, θύματα κι αυτοί της αναλγησίας και της αισχροκέρδειας, νόμιμης ή παράνομης;

«Το ζήτημα της ιατρικά υποβοηθούμενης αυτοκτονίας αποκαλύπτει τις θεμελιώδεις διαφορές στην κατανόηση της ηθικής θεολογίας. Το ένα είδος της θεολογίας προσπαθεί να περιγράψει ορθολογιστικά τον "καλό θάνατο". Με τα σωστά επιχειρήματα παράγει ένα ηθικό σύστημα όσον αφορά στην ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία και ευθανασία και κατόπιν θέλει να πείσει δια της λογικής και τους πιστούς και τους απίστους. Αντίθετα, το άλλο είδος της θεολογίας, αυτό των πρώτων χριστιανικών αιώνων, αποτελεί ένα τρόπο να βιώσουμε τον Θεό. Ο Χριστός και οι άγιοι με τη ζωή και το θάνατό τους μας αποκαλύπτουν μια ηθική της ζωής και του θανάτου, στην οποία μόνα τους τα λογικά επιχειρήματα δεν έχουν καμιά πρόσβαση. Ως ηθική των τελευταίων στιγμών και του θανάτου, που στηρίζεται στην ταπεινή αποδοχή του Κυρίου να σταυρωθεί, δεν αφήνει κανένα περιθώριο στην αυτοεπιβεβαίωση της ευθανασίας και της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας.
Αντίθετα, το πρώτο είδος της θεολογίας επιστρατεύει διαφορετική συλλογιστική βάση, για να εξασφαλίσει διαφορετικά συμπεράσματα. [...] Οικοδομείται μια νέα θεολογία του ορθολογισμού, που θέλει να υπηρετήσει την προσαρμογή σε νέα ηθικά πλαίσια και να διευκολύνει ηθικές έννοιες όπως ο αξιοπρεπής θάνατος και η αξία της αυτοδιάθεσης. Με αυτόν τον τρόπο, πολλές είναι οι χριστιανικές Ομολογίες που πιθανόν να αποδεχθούν, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, την ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία κι ευθανασία. » (Από το βιβλίο του H. Tristram Engelhardt, Τα θεμέλια της βιοηθικής, εκδ.ΑΡΜΟΣ).

ΜΠΟΡΙΣ ΒΙΑΝ

ME ΓΕΜΑΤΑ ΧΕΡΙΑ

Στους αθώους

Αν κάποιος σας ρωτούσε παθιασμένα
Η αθωότητα είν΄αρετή;
Εγώ, δεν θ΄απαντούσα.
Θα έβρισκα μια υπεκφυγή.
Θα έλεγα: «Διαβάσατε Σεζάν;».

Σε άλλους δεν περνάει απ΄το μυαλό
Να πούνε ψέματα και απαντούν: «Δεν ξέρω!».
Κανένας δεν μπορεί να τους πιέσει.

Μα, φυσικά, η αθωότητα δεν είναι αρετή.
Η θεια μου ήταν στολισμένη μ΄αρετές.
Τις έχει ακόμα. Κι είναι γριά.

Οι Έλληνες, ήταν κι αυτοί ενάρετοι
Μα οι Έλληνες δεν ήτανε αθώοι
Σκοτώσαν, λόγου χάρη, τον Σωκράτη.
Βέβαια είναι δύσκολο να κρίνουμε.
Δεν ήμασταν παρόντες.
Πάντως το ασφαλέστερο, σε τέτοιες περιπτώσεις,
Είναι να μην αποκριθείς
Να βρεις μια υπεκφυγή...

Αν πάλι δε σου βρίσκεται καμιά
Στο κάτω κάτω της γραφής, μπορείς ν΄αυτοχτονήσεις.

Μετάφραση: Αντώνης Φωστιέρης, Θανάσης Νιάρχος


«Όλοι οι άλλοι είναι ένοχοι εκτός από μένα»
L.F. CELINE

Η μη ζωή

Τι συνέβη τελικά στον Τζων Μάρτσερ; Θα ήταν πιο σωστό να ρωτήσουμε τι δεν συνέβη τελικά στον Τζων Μάρτσερ. Για όποιον έχει διαβάσει το αριστούργημα του Χένρυ Τζαίημς, Το θηρίο στη ζούγκλα, γραμμένο το 1903, η απάντηση είναι εύκολη. Στον ήρωα της νουβέλας αυτής δεν συνέβη απολύτως τίποτα. Πιθανό ερώτημα κάποιου που δεν έτυχε να διαβάσει ώς τώρα το έργο αυτό του κορυφαίου Αμερικανού συγγραφέα: τι ενδιαφέρον μπορεί να έχει για ένα λογοτέχνη ένας άνθρωπος στον οποίο δεν συνέβη απολύτως τίποτα; Το μεγαλύτερο, είναι η απάντηση, αφού ο άνθρωπος αυτός πέρασε όλη του τη ζωή περιμένοντας με βεβαιότητα (με ετοιμότητα, με αυτοσυγκέντρωση) ότι θα του συμβεί κάτι συνταρακτικό, κάτι που θα μπορούσε να τον συντρίψει, αλλά που σίγουρα θα τον έβγαζε από την τροχιά μιας ανούσιας και κοινότοπης ζωής. Σύντροφός του σ΄αυτήν την έμμονη αναμονή μια γυναίκα, ο μόνος άνθρωπος στον οποίο αποκάλυψε την πίστη του για το βαρύ πεπρωμένο του, που σαν θηρίο στη ζούγκλα καραδοκούσε να του επιτεθεί. Η Μαίη Μπάρτραμ προσφέρθηκε να τον συντροφέψει σε τούτη τη μακροχρόνια και βασανιστική αναμονή. Θα περίμενε μαζί του τη μεγάλη αποκάλυψη. Καθώς περνούσε όμως ο καιρός, για τη Μαίη άρχισε να ξεκαθαρίζει το τοπίο της ζούγκλας και να βλέπει καθαρά ποιο ήταν το θηρίο. Δεν είχε βέβαια την πρόθεση να αποκαλύψει στον Τζων το μεγάλο κίνδυνο, καθώς κάτι τέτοιο δεν θα είχε κανένα νόημα. Είναι τόσο απλό και συνάμα τόσο ανυπέρβλητο: δεν μπορούμε να πούμε σε κάποιον ποιο είναι το νόημα της ζωής του, κι ακόμα περισσότερο, ότι η ζωή του δεν έχει κανένα νόημα. Είναι μια συνταρακτική ανακάλυψη που ξεπηδά από την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου και ορίζει τις συντεταγμένες της σωτηρίας ή της καταστροφής του. Στις λίγες φορές που η Μαίη άφηνε να εννοηθεί ότι η ίδια ήξερε τι έμελλε να του συμβεί, ο Τζων προσπαθούσε με αγωνία να της το εκμαιεύσει, χωρίς όμως ποτέ να μάθει κάτι γι΄ αυτή την καλά κρυμμένη γνώση της Μαίη. Τελικά η Μαίη πέθανε χωρίς να πει τίποτα, αφήνοντας μονάχα κάποιους λεπτούς υπαινιγμούς. Ο θάνατός της ήταν βεβαίως ένα λυπηρό γεγονός για τον Τζων αλλά σίγουρα δεν ήταν το εξαιρετικό γεγονός που του επιφύλασσε η μοίρα. Πέρασε καιρός ώσπου μια μέρα ο Τζων επισκέφθηκε τον τάφο της πιστής του φίλης. Και το θηρίο απροσδόκητα χύμηξε πάνω του μέσα στη γαλήνη του νεκροταφείου: ο επισκέπτης του γειτονικού τάφου πέρασε από δίπλα του και τα βλέμματά τους διασταυρώθηκαν. Ο άνθρωπος αυτός είχε την όψη της συντριβής, του πένθους και της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου. Ο Τζων κατακεραυνώθηκε από φθόνο. Η συνειδητοποίηση ήταν δυσβάστακτη: ένας άλλος άνθρωπος θρηνούσε για μια γυναίκα που αγαπούσε κι έχασε. Εκείνος όμως περιμένοντας μια ζωή το "χτύπημα της μοίρας" που θα τον καθιστούσε μοναδικό, άφησε να χαθεί κι η μοναδική του ευκαιρία να ζήσει μια ζωή γεμάτη αγάπη κοντά σε μια γυναίκα που του είχε απλόχερα προσφέρει τη δική της ζωή. Από εγωισμό και κενοδοξία έχασε το νόημα της ζωής. «Τώρα που ξεκίνησε η φωτοχυσία, εντούτοις, η φλόγα έφτασε στο ζενίθ, κι εκείνος απόμεινε να ατενίζει το θορυβώδες κενό της ύπαρξής του». Τι συνέβη λοιπόν στον Τζων Μάρτσερ; Μήπως ο φόβος του μη νοήματος τον οδήγησε στη μη ζωή;
Επανέρχομαι σε παλαιότερη ανάρτηση, στα Μαθήματα φιλοσοφίας σε έξι ώρες του Γκομπρόβιτς, και συγκεκριμένα στο μάθημα για το Ηeidegger. Δεν έχω την πρόθεση να συσχετίσω τον James με τον υπαρξισμό. Θα χρησιμοποιήσω όμως πάλι τις διευκρινίσεις του Γκομπρόβιτς: «Η αγωνία παίζει τρομερό ρόλο στον υπαρξισμό: πώς να οριστεί η αγωνία; Φόβος είναι ο φόβος κάποιου πράγματος. Αγωνία είναι ο φόβος του τίποτα, του μη νοήματος, του να μη δίνεις κάποιο νόημα στον κόσμο, του να χάνεις τον εαυτό σου». Η ιστορία του Τζων Μάρτσερ σε βάζει σε σκέψεις. Αγωνιάς μήπως έχασες το νόημα της ζωής κι αγωνιώντας είσαι ήδη χαμένος. Περνά από μπροστά σου η ζωή κι εσύ την αφήνεις για μιαν άλλη μεστότερη νοήματος. Κι αυτό που μένει για σένα τελικά είναι μια άχρωμη κι άγευστη ζωή, μια μη ζωή.

Το μάτι βαθιά μέσα μας

H Υπατία η Αλεξανδρινή, μαθηματικός, αστρονόμος και φιλόσοφος του 3ου - 4ου αιώνα μ.Χ, ήταν μια γυναίκα η οποία:

• ήταν πραγματική επιστήμων, ανώτερη από τον πατέρα της, το γνωστό μαθηματικό της εποχής Θέωνα (ο οποίος εκτός από τα μαθηματικά, ασχολούνταν και με την αστρολογία, τη μαγεία και την ερμηνεία των ονείρων!)
• ήταν πραγματική δασκάλα για τους νέους που επί σειρά ετών σπούδαζαν κοντά της τα μαθηματικά και τη φιλοσοφία
  
• ήταν πραγματικά ξεχωριστή για τη σωφροσύνη της, γι΄ αυτό κι έχαιρε της εκτίμησης πολλών επιφανών πολιτών (και πολιτικών) της Αλεξάνδρειας που ζητούσαν τη συμβουλή της για διάφορα θέματα
  
• ήταν πραγματικά υπεράνω θρησκευτικών συγκρούσεων καθώς δεν ήταν ούτε παγανίστρια ούτε χριστιανή (ενώ ανάμεσα στους μαθητές της υπήρχαν τόσο ειδωλολάτρες όσο και χριστιανοί)
• ήταν πραγματικά διαποτισμένη από την πλατωνική φιλοσοφία κι ακολουθούσε την παράδοση του νεοπλατωνισμού θεωρώντας ως στόχο της φιλοσοφίας την ανύψωση κι ένωση της ψυχής με το εν, κι ως μέσα προς επίτευξη του στόχου αυτού τη γνώση και το διαλογισμό.
  
• ήταν πραγματικά ταγμένη στο θεωρητικό βίο χωρίς να παρεκκλίνει ποτέ από την ακαταπόνητη ενασχόλησή της με την επιστήμη και τη φιλοσοφία, κι από την απόλυτη άσκηση της αρετής (διατήρησε την αγνότητά της μέχρι το θάνατό της)
• ήταν πραγματική μύστης (κι όχι μάγισσα όπως κάποιοι θα της καταλόγιζαν) γιατί φαίνεται πως για το στενό κύκλο των μαθητών της επιδίωκε τη μύηση σε μια πνευματική κατάσταση έκστασης και περισυλλογής, την οποία δεν θα μπορούσαν να εννοήσουν οι πολλοί κι ανίδεοι (για τους οποίους ήταν αρκετές κάποιες διαλέξεις που έδινε σε ανοιχτούς χώρους)
• ήταν μια πραγματική μάρτυρας της ελληνικής παιδείας και του πολιτισμού που βρήκε φριχτό θάνατο από τους "παραβολάνους", από μια ομάδα δηλαδή φανατικών χριστιανών, απαίδευτων και πειθήνιων οργάνων ενός εκκλησιαστικού κατεστημένου που αγωνιζόταν να καταπνίξει κάθε διαφορετική φωνή που αποτελούσε απειλή για την εδραίωση του ορθού δόγματος.
  

Ήταν μια τολμηρή γυναίκα που σ΄ένα μαθητή της, όταν της εξέφρασε τον έρωτά του, του έδειξε την έμμηνο ρύση της δείχνοντάς του έτσι ποιος ήταν στην πραγματικότητα ο έρωτάς του με σάρκα και οστά.
Ήταν μια εμπνευσμένη επίγονος του Πλάτωνα που καλούσε τους μαθητές της να βρουν "το μάτι που βρίσκεται βαθιά μέσα τους", αυτό που θα μπορέσει ν΄ αντικρίσει τον πραγματικό κόσμο πέρα απ΄το απατηλό φαίνεσθαι της ύλης. Διότι σε κείνο τον κόσμο υπάρχει η αληθινή ομορφιά, κι όχι στα όμορφα σώματα των ανθρώπων που δεν είναι παρά φευγαλέες σκιές.

Για την Υπατία έχουν γραφτεί πολλά από διαφορετικές οπτικές (από λάτρεις του ελληνικού πολιτισμού, από χριστιανούς που προσπάθησαν να άρουν την ευθύνη για το θάνατό της από τον επίσκοπο Κύριλλο και θέλησαν να την ταυτίσουν με μια χριστιανή αγία, από φεμινίστριες που την παρουσίαζαν ως πρότυπό τους).
Τις δικές μου σημειώσεις τις κράτησα από το πολύ καλογραμμένο βιβλίο της Maria Dzielska, Υπατία η Αλεξανδρινή, εκδ.ΕΝΑΛΙΟΣ.
Νομίζω ότι πρόσφατα γυρίστηκε μια ταινία (ελπίζω όχι χολυγουντιανή) με θέμα τη ζωή της.
Περιμένουμε με ενδιαφέρον.

Υπαιθρίως

Καιρός αίθριος.
Οι κεκαυμένοι του μεσημεριού
να κείτονται πάνω στ΄ άσπρα βότσαλα
μια υποψία δροσιάς ν' ακούγεται
στα πόδια τους
απ΄τα κλειστά τους μάτια
να μπαίνουνε χρυσοκόκκινες ανταύγειες.
Οι αποχαυνωμένοι απ΄ το γουργούρισμα της θάλασσας
να μπλέκουν τα δάχτυλά τους
και τις σκέψεις τους
κι η ώρα να περνάει απροσμέτρητη...

Σ΄όλη την παραλία
έθαλλε μόνο αυτή η αγάπη
έπνεε πού και πού ένας ξερός αέρας
άνοιγε τους πόρους
φλόγιζε τους πόθους
πίσω απ΄ τα βράχια,
δεν είχανε τίποτα να κρύψουν
απ΄ τα πουλιά
ζούσαν κι αυτά το ορισμένο απ΄τη φύση τους.
Κι ύστερα τα πήρε όλα η σιωπή
τις αδελφές ψυχές
τις στέγνωσε ο ήλιος
από το καύμα του καλοκαιριού
δεν έμεινε παρά μια πόλη από καμμένα σπίρτα
και μια σημαία που ξεχάσανε.
Ό,τι άλλο το πετάξανε
να μη λερώσουνε την παραλία
με τ΄ απομεινάρια
φεύγοντας
και ξεμακραίνοντας στο βάθος της ζωής
οι δυο τους
τελικά ετεροθαλείς.
(2.7.09)

«Η σιωπή λικνίζεται στην αμμουδιά. Τα πόδια της πατούν στην κυανή, άνευ έρματος ακρογιαλιά θαλάσσης που καθεύδει». (Από τον Πλόκαμο της Αλταμίρας, του Ανδρέα Εμπειρίκου).

Ο Ουγκώ και η οικολογία!

«...με άλλα λόγια, δεν βλέπει ο Μαρξ ότι υπάρχει μια ενδογενής και εγγενής κριτική που πρέπει να ασκηθεί πάνω στην ίδια την τεχνική και την οργάνωση της παραγωγής μέσα στον καπιταλισμό. Αυτή η αμνησία του Μαρξ είναι περίεργη και δείχνει σε ποιον βαθμό είναι υποχείριος του καπιταλιστικού φαντασιακού. Διότι την ίδια εποχή βρίσκει κανείς μια κριτική σκέψη πάνω στην καπιταλιστική εξέλιξη της τεχνικής, της οικονομίας και της κοινωνίας σε πολλούς συγγραφείς. Δεν θα τους αναφέρω εδώ, θα σας υπενθυμίσω, αν και τώρα οι νεότερες γενιές δεν διαβάζουν πια αυτά τα βιβλία, απλώς ένα μέρος, ένα υποκεφάλαιο από τους Αθλίους του Βίκτωρος Ουγκώ. Όταν ο Γιάννης Αγιάννης, για να σώσει τον Μάριο, τον παίρνει από το οδόφραγμα το οποίο κυριεύει ο στρατός και μέσα από τους υπονόμους των Παρισίων κάνουν χιλιόμετρα και χιλιόμετρα μέσα στον βόρβορο κλπ, ο Ουγκώ επωφελείται αυτής της σκηνής για να κάνει μια από τις παρεκβάσεις, οι οποίες τόσο του αρέσουν, και μιλάει για τους βόθρους και τους υπονόμους των Παρισίων. Ασφαλέστατα αυτά τα οποία λέει πρέπει να βασίζονται στους υπολογισμούς των μεγάλων χημικών της εποχής του, και νομίζω ότι ο Γερμανός Λίμπιχ είχε ήδη πει αυτά τα πράγματα, πάντως ο Ουγκώ λέει ότι το 1832, αυτή είναι η χρονολογία των γεγονότων, το έργο είναι γραμμένο το 1862, λέει λοιπόν ότι το Παρίσι ρίχνει στη θάλασσα κάθε χρόνο μέσα από τους υπονόμους το ισοδύναμο πεντακοσίων εκατομμυρίων χρυσών φράγκων. Αυτό θα αντιστοιχούσε, με την ισοτιμία του χρυσού σήμερα, σε δέκα εκατομμύρια δολάρια το χρόνο και ασφαλώς σε περισσότερα, διότι η ισοτιμία του χρυσού υποτιμά την άνοδο των τιμών. Και αντιπαραθέτει τους υπονόμους των Παρισίων με τη συμπεριφορά των Κινέζων χωρικών, οι οποίο λιπαίνουν, λέει, τη γη, με τα ίδια τους τα περιττώματα και γι΄ αυτό "η γη της Κίνας είναι σήμερα τόσο γόνιμη όσο ήταν την πρώτη μέρα της δημιουργίας". Μ΄άλλα λόγια ο Ουγκώ ξέρει αυτό το οποίο ο Μαρξ δεν ξέρει, ότι οι παραδοσιακές οικονομίες ήταν οικονομίες ανακύκλωσης, ενώ η καπιταλιστική οικονομία είναι οικονομία σπατάλης.»
(Από διάλεξη του Κορνήλιου Καστοριάδη που δόθηκε στις 19 Φεβρουαρίου 1993 στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τη διάβασα στο βιβλίο του Κορνήλιου Καστοριάδη, ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, εκδ. Ύψιλον)

Άγγιγμα γυναίκας

Ο ΕΡΧΟΜΟΣ

Βράδυνα τη σκέψη μου στ΄ ακρωτήρι του μύθου
ν' αφουγκρασθεί ανασεμιές της θάλασσας
που μεθυσμένη αγκομαχούσε.
Σ΄ έχασα στις πτυχές βράχου σκληρού
και θάρρεψα πως θα σε βρω στους στίχους των ψαράδων,
σε πυροφάνι άφεγγης νυχτιάς,
στη σκούνα τ΄ ονείρου που σε τρύγησε.
Βράδυνα τη σιωπή μου ... να σε κυκλώσει
να νιώσεις την πλήρωση του αγγίγματος
στη στέρηση της κουρσεμένης νιότης.
Σ΄έχασα στο κύμα της ερήμου
κει που τα χνάρια των θνητών σαρώνει η πνοή τ΄αοράτου...
μα ήρθες πλάι μου
-δροσιά από μίσχο γιασεμιού,
πού΄σταξε σε καυτή παλάμη.
Κι ύγρανε μια παλάμη που χρόνια αρνιότανε να κλείσει,
που τη φιλούσε μοναχά ο άνεμος,
την άγγιζαν οι γαλαξίες
κι εκείνη τραγουδούσε -πάντα ανοιχτή- τον ερχομό σου.

(Από την ποιητική συλλογή Αληθομυθεύματα της φίλης μου Μαρίας Παπαδάκη, εκδ. ΔΩΔΩΝΗ)

Γυναικεία ποίηση. Τρυφερή, αισθησιακή, εκστατική, ερωτική.
Φωνή γυναίκας που περιμένει τον ερχομό ενός έρωτα αποθεωτικού, όχι με νωχέλεια και παθητικότητα, αλλά με εγρήγορση και πάθος. Με το ανόθευτο κι αξόδευτο του παιδιού. Αναζητεί κι αναμένει. Άδει και σιωπά. Ζητάει από τη ζωή και παίρνει. Ανοιχτή κι απροκατάληπτη.
Φωνή με αφή. Ξέρει να μιλάει για αγγίγματα και φιλήματα.
Φωνή που όταν σωπαίνει, ακούει τον αντίλαλό της στα αγκομαχητά της θάλασσας και στους στίχους των ψαράδων.
Φωνή που τραγουδάει. Φωνή καλλίφωνη.

Επίκαιρος ο Επίκουρος; Ακόμα και για τους κάπως παρεξηγημένους φιλοσόφους έχει ο καιρός γυρίσματα. Τον είπαν ηδονιστή, τον είπαν άθεο, χωρίς να είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Σημασία έχει ότι πάλεψε κι εκείνος με τα ίδια στοιχειά που παλεύουν οι φιλόσοφοι σε κάθε εποχή, κορυφαίοι ή και μικρομεσαίοι. Προσπάθησε πιο πολύ με τη διδασκαλία του και κυρίως δίνοντας με τη ζωή του το παράδειγμα, να εκριζώσει από τις ψυχές το φόβο μπροστά στα μεγάλα δεινά (στο θάνατο, στον πόνο και τη δυστυχία). Οι διδαχές του άλλοτε βρήκαν μεγάλη απήχηση κι άλλοτε μικρότερη ή και σχεδόν μηδαμινή.
Έρχεται όμως ο καιρός που ένας παγκοσμίου φήμης ψυχοθεραπευτής και συγγραφέας φιλοσοφικοψυχολογικών μυθιστορημάτων, θα στρέψει πάλι μετά από καιρό τα φώτα της δημοσιότητας στον Επίκουρο γράφοντας ένα βιβλίο (και δίνοντας μια διάλεξη με θέμα το φόβο του θανάτου πριν από λίγους μήνες στο Μέγαρο Μουσικής).
Ας θυμηθούμε εδώ κάποιες άλλες επικούρειες "δόξες":
«Απ΄όλα όσα η σοφία δημιουργεί για μια ευτυχισμένη ζωή, το πιο σημαντικό είναι η απόκτηση της φιλίας».
«Πρέπει να συλλογιζόμαστε τον πραγματικό σκοπό της ζωής και τη σύνολη πραγματικότητα πάνω στην οποία θα στηρίξουμε τις πεποιθήσεις μας. Διαφορετικά, όλα θα είναι γεμάτα από ασάφεια και σύγχυση».
«Ο πλούτος που ζητάμε από τη φύση μας έχει όρια και εύκολα μπορούμε να τον αποκτήσουμε. Ο πλούτος που ζητάμε από ματαιοδοξία δεν έχει όρια».
«Δεν ωφελεί σε τίποτα από τη μια να επιδιώκουμε την ασφάλειά μας από τους ανθρώπους κι από την άλλη να νιώθουμε φόβο για ό,τι συμβαίνει στον ουρανό, κάτω από τη γη και γενικώς στο άπειρο».
Δεν είναι κακό να παίρνουμε γνώμες.
Επικούρειες ή όχι, πάντα είναι επικουρικές.

Ο ΠΛΟΥΣ ΑΛΛΟΥ

Μέσα σε τούτο το πλοιάριο
χωρέσαμε όλοι
ξεκινάει να φύγει
δεν πάει αλλού
εδώ μένει
μεσοπέλαγα του χρόνου
με τις μηχανές αναμμένες
και τα πνεύματα εξημμένα.
Έχουμε ήδη ξεχάσει τον πλου
κι ασχολούμαστε ο ένας
με τη στραβή μύτη του άλλου.
Κάποιος παίζει χωρίς χορδές
άλλοι ακούν άλλοι γελάνε
όλοι τα ίδια λόγια αναμασάνε
κι ένας μπερδεύτηκε στο μέτρημα
και ξαναρχίζει
πολλοί ή λίγοι χωρέσαμε
σώφρονες άφρονες όλοι.

(17.06.2009)

Μια "υποδειγματική" διδασκαλία!

Ο Gombrowicz για τον Heidegger:
«Ο Χάιντεγγερ λέει ότι η ουσία του ανθρώπου είναι η ύπαρξή του, ότι ο άνθρωπος δεν είναι ένα καθορισμένο πράγμα. Δεν υπάρχουν πρότυπα του ανθρώπου -όπως για παράδειγμα, στην καθολική φιλοσοφία-, αλλά ο άνθρωπος είναι ένα ον που βαίνει προς το είναι του. Λεπτή αλλά βαθιά διαφορά. Δεν μπορούμε να πούμε ότι κάποιος είναι άνθρωπος, μπορούμε να πούμε ότι γίνεται άνθρωπος, ότι πραγματώνεται ως ανθρώπινη ύπαρξη [...]
Ο άνθρωπος υπάρχει σε δύο επίπεδα:
1. καθημερινή ύπαρξη, κοινότοπη
2. αυθεντική ύπαρξη
[...] Η κοινότοπη ζωή είναι απλώς μια φυγή από τον εαυτό μας, σε αναζήτηση της λήθης και του αφανισμού. Το να γίνεις άνθρωπος είναι μόνο μια δυνατότητα. [...] Το πέρασμα από αυτή τη μη αυθεντική σφαίρα στην αυθεντική δεν γίνεται μέσω μιας διαδικασίας πολιτισμού, γνώσης, αλλά μέσω αυτού που ονομάζει άλμα, μιας απόφασης να αποδεχθούμε την αγωνία και την αποκάλυψή της. Η αγωνία παίζει τρομερό ρόλο στον υπαρξισμό:
Πώς να οριστεί η αγωνία;
Φόβος είναι ο φόβος κάποιου πράγματος.
Αγωνία είναι ο φόβος του τίποτα,
του μη νοήματος,
του να μη δίνεις κάποιο νόημα στον κόσμο,
του να χάνεις τον εαυτό σου.
[...] Για μένα, η ηλιθιότητα απορρέει από έναν εξτρεμισμό, ο οποίος δεν είναι, κατά κανένα τρόπο, η αληθινή πραγματικότητα του ανθρώπου. Ο άνθρωπος είναι η ύπαρξη που χρειάζεται μια μέτρια θερμοκρασία. Ούτε ο μικρόκοσμος ούτε ο μακρόκοσμος είναι η επικράτεια του ανθρώπου. [... ] Δεν πρέπει να υποκύπτουμε σε θεωρίες, πρέπει να γνωρίζουμε ότι τα συστήματα έχουν πολύ σύντομη ζωή και δεν πρέπει να επιτρέπουμε στους εαυτούς μας να μας επιβληθούν.»

(Από το βιβλίο του Βίτολντ Γκομπρόβιτς, Μαθήματα φιλοσοφίας σε έξι ώρες και ένα τέταρτο, εκδ.Πατάκη)

ΤΟ ΚΡΕΜΜΥΔΑΚΙ

Πού να χωρέσουν τόσα χαράγματα στο φλοιό του μυαλού μας; Γράφει και σβήνει συνεχώς, από τη στιγμή που γεννιόμαστε (κι ίσως νωρίτερα) μέχρι το τέλος. Όλα εκεί συνωστίζονται, κι ό,τι φτάσει πιο βαθιά κι αφήσει ανεξίτηλα το ίχνος του, βρήκε το χώρο του στην αρχαιολογία της ζωής μας κι αναπαύεται εκεί μέχρι να το καλέσουμε -μπορεί κι αθέλητα- να βγει για λίγο έξω να μας θυμίσει την ύπαρξή του, να θυμηθούμε μαζί του ποιοι ήμαστε, τι μάθαμε, τι είδαμε, ποιους γνωρίσαμε, τι ζήσαμε. Περνούν από τα μάτια μας εικόνες, από τα αυτιά μας ήχοι, από την ψυχή μας συναισθήματα, από το σώμα μας αισθήσεις. Κι έτσι παραδινόμαστε στη βεβαιότητα του είναι, κι αφήνουμε για λίγο την περιδίνηση στο γίγνεσθαι.
Με τον ίδιο τρόπο συνωστίζονται μέσα μας και τα διαβάσματά μας. Παλεύουν κι αυτά να εντυπωθούν, παλεύουμε κι εμείς να κρατήσουμε το μέγιστο δυνατό από κάθε σελίδα που αγαπήσαμε. Περνάει ο καιρός κι οι λεπτομέρειες (ό,τι πιο έξοχο δηλαδή) ωχριούν. Σαν τους ανθρώπους που γνωρίσαμε κι αγαπήσαμε, αλλά οι δρόμοι μας χωρίσανε και τώρα πια τους θυμόμαστε σε "γενικές γραμμές". Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι υπάρχει πάντα μέσα μας το σταθερό τους περίγραμμα, ο χώρος ο δικός τους, ο αναπαλλοτρίωτος. Μια μικρή συνειρμική ώθηση χρειάζεται για να θυμηθούμε μια απ΄ όλες τις λεπτομέρειες, μια μικρή ουλή στο μέτωπο ας πούμε, ή τα χείλη την ώρα που φυσούν τον καπνό του τσιγάρου.
Έχουν περάσει περισσότερα από δέκα χρόνια από τότε που διάβασα τους Αδελφούς Καραμάζοβ (εννοείται στις εκδόσεις Γκοβόστη, εννοείται από μετάφραση του Αλεξάνδρου). Θυμήθηκα -δεν ξέρω γιατί- ένα παραμυθάκι που αφηγείται η Γκρούσενκα, αυτό το "αχαλίνωτο" ντοστογιεφσκικό θηλυκό στο τέλος του β΄τόμου. Έψαξα, το βρήκα και το ξαναδιάβασα. Το αντιγράφω γιατί δεν θέλω να το πω ούτε σε γενικές γραμμές ούτε με τα δικά μου λόγια:
«Μια φορά κι ένα καιρό, ζούσε μια κακιά γυναίκα, σωστή μέγαιρα. Πέθανε κι ούτε ένα καλό δεν είχε κάνει στη ζωή της. Την άρπαξαν το λοιπόν οι διαβόλοι και την πετάξανε στη φλογισμένη λίμνη. Τότε ο φύλακας - άγγελός της κάθισε και σκέφτηκε: "Πρέπει να θυμηθώ καμιά καλοσύνη της για να πάω να την πω στο Θεό". Θυμήθηκε, και μια και δυο πάει και λέει στο Θεό: "Αυτή, του λέει, έβγαλε ένα κρεμμυδάκι φρέσκο απ΄ το περιβόλι και τό΄δωσε σε μια ζητιάνα". Κι ο Θεός απαντάει: "Πάρε λοιπόν το ίδιο εκείνο κρεμμυδάκι, και πήγαινε πάνω απ΄τη λίμνη. Βάστα το κρεμμυδάκι απ΄τη μια άκρη κι ας πιαστεί αυτή απ΄την άλλη. Τότε τράβα την. Αν τα καταφέρεις να την τραβήξεις απ΄τη λίμνη, τότε ας πάει στον Παράδεισο. Όμως αν σπάσει το κρεμμυδάκι, θα πει πως καλά είναι εκεί που είναι". Έτρεξε ο άγγελος στη γυναίκα και της λέει: "Πιάσου γερά απ΄το κρεμμυδάκι κι εγώ θα σε τραβήξω." Κι άρχισε να την τραβάει προσεχτικά. Την είχε βγάλει σχεδόν ολάκερη απ΄τη λίμνη, μα μόλις είδαν οι άλλοι αμαρτωλοί πως την τραβάνε έξω, γαντζώθηκαν όλοι πάνω της για να βγούν κι αυτοί μαζί της. Μα η γυναίκα ήταν κακιά, σωστή μέγαιρα, κι άρχισε να τους κλωτσάει: "Εμένα θέλουν να βγάλουν κι όχι εσάς. Δικό μου είναι το κρεμμυδάκι κι όχι δικό σας." Μόλις το΄ πε αυτό, το κρεμμυδάκι έσπασε. Κι αυτή ξανάπεσε στη λίμνη και καίγεται εκεί πέρα ως τα σήμερα. Ο άγγελος έβαλε τα κλάματα κι έφυγε».

Σε αντίθεση με τους ανθρώπους τα βιβλία είναι πάντα εκεί. Απλά σε περιμένουν να τα ξαναδιαβάσεις.

ΣΥΝΤΡΟΦΙΚΟ

Με σύντονα βήματα
διαβήκαμε το κατώφλι του αιώνα
συναγωνιστές στα ωραία έργα
στον ανήφορο της ζωής συνοδοιπόροι.
Κι αν έπρεπε να πολεμήσουμε
μαζί
από το ίδιο μετερίζι θα' ταν
και συμπολεμιστές θα ήμαστε
μόνο που πόλεμος δεν έγινε
μονάχα κάποιες διαδηλώσεις
όπου ο ένας πλάι στον άλλο
γδέρναμε τα λαρύγγια μας
και τα δροσίζαμε μετά με αλκοόλ
συμπότες μέχρι αργά τα ξημερώματα
όταν χωρίζαμε για να πάει ο καθείς στο σπίτι του
στις έγνοιες του
στην άγνοιά του.

Τελικά δεν υπάρχουν συμπτώσεις
ο καθένας πέφτει στην ανυποληψία
μόνος του.

(7.6.09 Κυριακή της Πεντηκοστής και των Ευρωεκλογών, βοήθειά μας!)

Εκλεκτικές συγγένειες

Άλλοτε ένιωθε δυνατός σαν θεός. Έλεγαν μάλιστα πως έκανε θαύματα κι αναστάσεις. Ήταν η Φιλότητα που συγκέντρωνε μέσα του σε ύψιστο βαθμό τις δυνάμεις του καλού.
Άλλοτε ομολογούσε με συντριβή την αμαρτωλότητά του. Ήταν το Νείκος που σκόρπιζε μακριά τις αντιστάσεις του στο κακό και τον άφηνε να περιπέσει στη δυσμένεια των θεών.
Ο Εμπεδοκλής στα μισά περίπου του 5ου αιώνα π.Χ μιλούσε σαν προφήτης, επιστήμονας, φιλόσοφος και πιο πολύ σαν ποιητής:
Σαν θεός:
«Διαβαίνω ανάμεσά σας, θεός αθάνατος, όχι πια θνητός, τιμημένος απ' όλους όπως αρμόζει, θαλερά στεφανωμένος. Κι όταν φτάσω στις ανθηρές πολιτείες όλοι με τιμούν, άντρες γυναίκες. Μυριάδες μ' ακολουθούν για να σωθούν, για να τους δείξω πώς θα βγούνε κερδισμένοι. Άλλοι ζητούν χρησμούς, κι άλλοι βασανισμένοι από αρρώστειες βαριές, παρακαλούν ν΄ακούσουν από μένα λόγια παρήγορα για τη γιατρειά τους...αλλά γιατί ν΄ ασχοληθώ μ' αυτά τα ασήμαντα σαν να' ταν κάτι σπουδαίο το ότι υπερέχω από τους θνητούς, πολύφθαρτους ανθρώπους;» (Καθαρμοί 112, 1-10)
Σαν θνητός:
«Υπάρχει ένας χρησμός της Ανάγκης, ένας παλιός νόμος των θεών, αιώνιος και σφραγισμένος με όρκους μεγάλους, πως όταν κάποιος από τους δαίμονες που έλαχε στη ζωή του μακροημέρευση, αμαρτήσει και μιανθεί από φόνο, ή αν ακολούθησε το νείκος κι έγινε επίορκος, πρέπει να περιπλανηθεί τρεις μυριάδες χρόνια μακριά απ΄όσους οι άλλοι μακαρίζουν, περνώντας στη μακραίωνη διαδρομή του από κάθε λογής θνητή μορφή, αλλάζοντας τη μια μετά την άλλη τις δύσκολες στράτες. Γιατί ο αέρας τον σπρώχνει στη θάλασσα κι η θάλασσα τον ρίχνει στη στεριά. Κι η στεριά τον χτυπά πάνω στις καυτές αχτίδες του ήλιου κι αυτός τον πετά στους ανεμοστρόβιλους του αέρα. Ο ένας τον ρίχνει στον άλλο κι όλοι τον αποδιώχνουν. Έτσι κι εγώ τώρα, εξόριστος από τους θεούς και πλάνης, γιατί πίστεψα στο νείκος που μαινόταν.» (Καθαρμοί 115, 1-14)

Γιατί θυμήθηκα τη Φιλότητα και το Νείκος; Τη Φιλία και την Έριδα; Τον Έρωτα και το Θάνατο;
Διάβασα πρόσφατα ένα κείμενο του Φρόυντ, γραμμένο το 1937 λίγο πριν από το θάνατό του (Sigmund Freud, Περατή και μη περατή ανάλυση, εκδ.Πλέθρον). Σε κάποιο κεφάλαιο του βιβλίου αυτού, ο Φρόυντ κάνει μια εκτενή αναφορά στη διδασκαλία του Εμπεδοκλή περί των δύο αρχών, της φιλότητας και του νείκους ως προδιατυπώσεων της ψυχαναλυτικής θεωρίας των ορμών. «Ως προς το όνομα αλλά και τη λειτουργία, οι δυο θεμελιώδεις αρχές του Εμπεδοκλή -η φιλία και το νείκος- είναι ίδιες με τις δικές μας πρωταρχικές ορμές, τον Έρωτα και την καταστροφή. Ο μεν προσπαθεί να συγχωνεύσει το υπάρχον σε διαρκώς μεγαλύτερες ενότητες, η δε να διαλύσει αυτές τις ενώσεις και να καταστρέψει τα μορφώματα που δημιούργησαν [...] Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ποια ένδυση θα εμφανιστεί ο πυρήνας αλήθειας της διδασκαλίας του Εμπεδοκλή, όπως θα την κατανοούμε στο μέλλον.»

Έτσι είναι οι σπουδαίοι άνθρωποι. Αναγνωρίζονται μεταξύ τους ακόμα και μετά από δυόμισυ χιλιάδες χρόνια.

ΠΕΡΑΝ ΤΟΥ (ΚΑΛΟΥ) ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ

Υπάρχουν σκέψεις, κείμενα ή ολόκληρες θεωρίες που μπορεί να διαβάσεις και να αναρωτηθείς "τι θέλει να πει ο ποιητής" (εν προκειμένω ο φιλόσοφος, αλλά κι αυτός τι είναι καθόσον μετέχει αυτού του ιδιαίτερου ποιείν;)
Από την άλλη υπάρχουν διανοήματα και στοχασμοί που νομίζεις ότι προορίζονταν για σένα, για τους διαβάσεις, να τους κατανοήσεις βαθιά σαν να τους έγραψες εσύ. (Ας διαβαστεί κυριολεκτικά ως παρομοίωση, "σαν να τους έγραψες". Όχι ότι θα μπορούσες να τους έχεις γράψει κιόλας!!!)

Σε πρόλαβε όμως κάποιος πριν από ένα χρόνο, έναν αιώνα ή δυο χιλιετίες. Και νιώθεις τότε μια μοναδική εγγύτητα που καταργεί την όποια απόστασή σου (χωροχρονική ή πνευματική) από κείνον που άφησε το αποτύπωμά του στο μακρύ δρόμο της παγκόσμια σκέψης για να πατήσεις εσύ (και τόσοι άλλοι) με ασφάλεια γλιτώνοντας έστω και για λίγο την ολισθηρότητα των ατέρμονων αναζητήσεων.

Η Χάνα Άρεντ, γερμανοεβραία φιλόσοφος και πολιτειολόγος, εγκαταλείπει τη Γερμανία το 1933, ζει για ένα διάστημα οκτώ ετών στο Παρίσι και περισσότερα από είκοσι χρόνια στην Αμερική (μετά την πρώτη δεκαετία λαμβάνει και την αμερικανική υπηκοότητα). Έχοντας σπουδάσει φιλοσοφία πλάι στον Μάρτιν Χάιντεγγερ (με τον οποίο συνδέεται ερωτικά εκείνα τα χρόνια), διαγράφει φεύγοντας από κοντά του τη δική της πνευματική πορεία, διαφοροποιούμενη από το δάσκαλο και ασκώντας του κριτική πάνω σε ζητήματα φιλοσοφικά και μη. Με κέντρο βάρους τον πολιτικό στοχασμό, με σημεία αναφοράς την αρχαία "πόλιν" και τον Αριστοτέλη, τον ιερό Αυγουστίνο και το Νίτσε, τον απόστολο Παύλο και τον Καντ, με υπόβαθρο την άλλοτε υπνώττουσα κι άλλοτε αφυπνισμένη εβραϊκότητά της, η Χάννα προς το τέλος της ζωής της θα προσεγγίσει πάλι πνευματικά τον Χάιντεγγερ (από τον οποίο κατ' ουσίαν δεν έχει ποτέ αποκοπεί) και θα διαδώσει το έργο του στην αμερικανική ήπειρο.
Σταθμοί του αρεντιανού στοχασμού η αντίληψη της ανθρώπινης ζωής ως πολιτικής πράξης, ο μετασχηματισμός της ζωής σε βίο, αφηγημένη δηλαδή ιστορία για την οποία προϋποτίθεται μνήμη και μαρτυρία, η θεώρηση του ολοκληρωτισμού ως απορρέοντος από τη διάλυση των εθνικών, πολιτικών και θρησκευτικών δεσμών μεταξύ των ανθρώπων (διάλυση που επήλθε προοδευτικά μετά το Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση), η εξέταση των συνεπειών του ολοκληρωτισμού με κύρια την εξάλειψη του ανθρώπινου όντος (φυσική εξόντωση και πολύ περισσότερο κατάργηση του ηθικού προσώπου). Στο πλαίσιο αυτής της ολέθριας ηθικής αμβλύτητας η Άρεντ θα γράψει τη δική της μαρτυρία για την περίφημη δίκη του Άιχμαν (Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ, εκδ. Θύρσος) κι εκεί θα αναπτύξει εξόχως τη θέση της για την κοινοτοπία του κακού. Με τη θέση αυτή που δικαιολογημένα προξενεί ποικιλία αντιδράσεων, αντιτίθεται στην ιδέα που έχει επικρατήσει περί ανθρωπόμορφων τεράτων - συνεργών του Ολοκαυτώματος. Δεν ήταν όλοι οι ναζιστές διεστραμμένοι. Ο Άιχμαν δεν είναι ένα "τέρας". Είναι ένας συνηθισμένος Γερμανός, ούτε διανοητικά καθυστερημένος ούτε αμοραλιστής. Απεναντίας θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι οπαδός ενός παρανοημένου καντιανού ηθικισμού. Είναι κάποιος που ακολούθησε κατά γράμμα τις εντολές των ανωτέρων του χωρίς να εξετάσει την ορθότητα ή μη των εντολών αυτών. Γιατί; Διότι απλούστατα δεν είχε αυτήν την ικανότητα. Το ολοκληρωτικό πλαίσιο εντός του οποίου έμαθε να ζει και να προσφέρει τις όποιες υπηρεσίες του, εκμηδένισε ακριβώς αυτή την ικανότητα: του εκρίζωσε τη δυνατότητα του σκέπτεσθαι και του εμφύτευσε την απεριόριστη πίστη στις αποφάσεις του Καθεστώτος. Είναι όμως αθώος; Όχι βέβαια, γι΄ αυτό και πρέπει να τιμωρηθεί. Η δικαιοσύνη αφορά στα διαπραχθέντα εγκλήματα κι όχι στον διαπράξαντα, δηλαδή στο πρόσωπο που φέρει ή όχι την ηθική ευθύνη για τη διάπραξή τους.
Και σ΄ αυτή την έννοια, του προσώπου, την τόσο αγνοημένη και ενίοτε καταπατημένη από πάσης φύσεως -ισμούς δίνει την έμφαση η Χάνα Άρεντ. Ποιοι μηχανισμοί, αν ενεργοποιηθούν, έχουν την δύναμη να διασώσουν το πρόσωπο (τη μοναδικότητα του ανθρώπου) από την ισοπεδωτική του υποταγή σε κάποιο σύστημα; Συγχώρεση εναντίον εκδίκησης και υπόσχεση εναντίον κυριαρχίας. Αναδιαμόρφωση της ηθικής ώστε να μη περιστρέφεται παθητικά γύρω από αρχές και κανόνες, αλλά να αναγεννάται και να παράγει κρίσεις ως αποτελέσματα των ενεργών μηχανισμών της συγχώρεσης και της υπόσχεσης μέσα σε μια κοινωνία προσώπων κι όχι αυτοματοποιημένων κι ευθυγραμμισμένων ατόμων.

Στη δική μας εποχή (της καταναλωτικής ηθικής) με ποιους μηχανισμούς άραγε μπορεί να σηκώσει κανείς το κεφάλι από τα απέραντα βοσκοτόπια της εικονικής πραγματικότητας; Πώς μπορεί να εγκαθιδρυθεί η κοινωνία της συγχώρεσης και της υπόσχεσης μεταξύ προσώπων των οποίων το προφίλ είναι κατά κύριο λόγο ηλεκτρονικό; Υπάρχουν πρόσωπα ή άτομα; Ή μήπως δεν υπάρχει πια χώρος για πρόσωπα, αλλά μονάχα για άτομα, όπως π.χ στους ανελκυστήρες;

Tα φτερά του έρωτα

«...αφού δεχτεί μέσω της όρασης την αντανάκλαση της πραγματικής ομορφιάς, καίγεται από τον πυρετό εκείνο, με τον οποίο δροσίζεται το φτέρωμα της ψυχής του, αφού μάλιστα νιώσει την κάψα, λιώνουν τα αποκυήματα που περιζώνονται από τη σκληρότητα και εμποδίζουν την ανάπτυξη του φτερώματος της ψυχής. Όταν όμως ορμήσει σαν χείμαρρος η τροφή αυτή, εξογκώνεται το σκληρό τμήμα του φτερώματος της ψυχής και ορμά προς τα πάνω από τη ρίζα, μέσα σε ολόκληρη την ψυχή. Γιατί όλη η ψυχή ήταν παλιά φτερωτή. Βράζει λοιπόν ολόκληρη η ψυχή μέσα σ' αυτό το πάθος και αναταράσσεται και, όπως ακριβώς νιώθει περίεργο πάθος το βρέφος που πρωτοβγάζει δόντια, φαγούρα δηλαδή κι ενοχλητικούς ερεθισμούς των ούλων, το ίδιο άγριο πάθος νιώθει και η ψυχή του καθενός, όταν βγάζει τα πρώτα της φτερά. Βράζει λοιπόν κι ερεθίζεται και νιώθει φαγούρα καθώς βγάζει τα φτερά της. [...] Αυτό λοιπόν το πάθος ωραίο μου παιδί, που σε σένα απευθύνω το λόγο μου, οι άνθρωποι το ονομάζουν έρωτα, αν ακούσεις όμως πώς το ονομάζουν οι θεοί, θα γελάσεις. Λένε δηλαδή, όπως θυμάμαι, κάποιοι Ομηρίδες δυο στίχους απ' αυτούς που αναφέρονται στον έρωτα....
Οι θνητοί φτερωτό τον έρωτα καλούνε,
Φ τ έ ρ ω τ α όμως οι αθάνατοι, γιατί από τη φύση του βγάζει φτερά.
Μπορεί λοιπόν κάποιος να συμφωνήσει μ΄αυτούς τους στίχους, μπορεί και όχι. Όμως η αιτία και η ουσία του πάθους των εραστών αυτό ακριβώς τυχαίνει να είναι.»
Πλάτωνος Φαίδρος, 251b-252c

όλη η φιλοσοφία μετά
απλά μια υποσημείωση

ΟΧΙ ΑΚΟΜΑ

Ένα βιβλίο
η ιστορία μας
έχει αρχή μέση και τέλος
μεγάλα και μικρά κεφάλαια
τα περιεχόμενα αριθμούνται
κάθε ομοιότητα με πρόσωπα υπαρκτά
φανταστική απολύτως
διότι οι ήρωες της καρδιάς μας
ήταν φαντάσματα.
Δεν γράφτηκε ακόμα
ούτε να το φυλλομετρήσω δεν μπορώ
άκοπες οι σελίδες του
προσώρας.
Διστάζω αν πρέπει την ποίηση της αγάπης μας
με πρόζα να αποδώσω
έχει κάποια κενά η μνήμη μου εξάλλου
σκέφτομαι μήπως ν' αλλάξω την πλοκή
για να΄χει αίσιον τέλος
θα μπλέξω όμως χειρότερα
με είδος που δεν ξέρω.
Προς το παρόν ας μείνει έτσι
άκοπο
άγραφο
ανεκδιήγητο.
(23.5.09)

Όποιος έχει διαβάσει το "Όταν έκλαψε ο Νίτσε" του Γιάλομ τη θυμάται. Ήταν η νεαρή γυναίκα, η τόσο ξεχωριστή, που με την ομορφιά και το πνεύμα της γοήτευσε το φιλόσοφο, χωρίς όμως ποτέ να τον αφήσει να την κατακτήσει. Γεννημένη στην Αγία Πετρούπολη (το 1861) ήταν ένα ξεχωριστό παιδί με μεταφυσικές και υπαρξιακές ανησυχίες οι οποίες, καθώς μεγάλωνε, δημιουργούσαν μέσα της την επιτακτική ανάγκη να διευρύνει τους ορίζοντές της ταξιδεύοντας, σπουδάζοντας και μελετώντας και, κυρίως, γνωρίζοντας ανθρώπους που ήταν σε θέση να της ανοίξουν νέους δρόμους σκέψης. Για να αποφύγει κάθε περιορισμό της πνευματικής και ψυχικής της ελευθερίας έμαθε από νωρίς να ζει μέσα σε αντιφατικές και αυτοαναιρούμενες καταστάσεις: μαγνήτιζε τους άντρες που τη γνώριζαν αλλά δεν παραδινόταν στον έρωτά τους (στα 26 της παντρεύτηκε τον Φρήντριχ Καρλ Αντρέας με τον οποίο δεν είχε ολοκληρωμένες σχέσεις, ζούσαν μεγάλα διαστήματα μακριά ο ένας από τον άλλο, τους συνέδεε όμως αγάπη και σεβασμός και παρέμειναν παντρεμένοι ως το τέλος της ζωής τους). Ο άντρας στον οποίο παραδόθηκε ψυχή τε και σώματι ήταν ο σπουδαίος ποιητής Ράινερ Μαρία Ρίλκε, 26 ετών τότε, ενώ εκείνη ήταν ήδη 36. Από τη θυελλώδη αυτή σχέση η Λου αποχώρησε όταν ο Ρίλκε άρχισε να καταρρέει ψυχικά. Οι ιδιαιτερότητες όμως του ποιητή κι η γνωριμία της με τον Φρόυντ αφύπνισαν το ενδιαφέρον της για τον ψυχικό κόσμο του ανθρώπου. Η επί 26 χρόνια μαθητεία της κοντά στον πατέρα της ψυχανάλυσης, η αφοσίωσή της ως ψυχαναλύτριας στους ασθενείς της, η συμφιλίωσή της με τα γηρατειά ("εξακολουθώ να είμαι διαρκώς περίεργη για το πόσα πράγματα πρέπει να ξετυλίξω ακόμα μαζί με το μαγικό κουβάρι της ζωής, μέχρι να πέσουν στα χέρια μου οι εκπλήξεις που είναι τυλιγμένες μέσα του", έγραφε σε γράμμα της στον Φρόυντ το 1927), την οδήγησαν στην ολοκλήρωση του κύκλου της ζωής της και των αναζητήσεών της. Πέθανε το 1937. Λίγο μετά το θάνατό της η Γκεστάπο μπήκε στο σπίτι της και πήρε τα βιβλία της για να προστατέψει τους άριους πολίτες από τη "μιαρή" γνώση, καθώς πολλά από τα συγγράμματα της βιβλιοθήκης της ήταν γραμμένα από Εβραίους.
Μακριά από κάθε ερωτικό συμβιβασμό κι ακόμα πιο μακριά από κάθε φεμινιστική κορώνα, η Λου δεν απομακρύνθηκε ποτέ από τη βασική της επιδίωξη: να βιώνει ανεμπόδιστα την πορεία της προς την ολοκλήρωση ως γυναίκα, ως ον δηλαδή που από τη φύση του είναι άρρηκτα δεμένο με το όλον.

«Κι εδώ ακριβώς η γυναίκα βρίσκεται μπροστά σ΄ένα απατηλό δίλημμα: ή να πιστέψει σε τέτοιες ανοησίες και να αναζητήσει την ύστατη σωτηρία της σε μια επαγγελματική σταδιοδρομία που θα την κάνει να βγει εν μέρει από τον εαυτό της, ή πάλι, να ικανοποιηθεί με το να παραμείνει υποταγμένη, ένα εξάρτημα του άνδρα, υποβιβαζόμενη σε απλό στήριγμα των φιλοδοξιών του. [...] Οι δυο αυτές τάσεις έχουν σαν κοινό σημείο ότι εξωτερικεύουν το πιο μυστικό κέντρο βάρους της γυναίκας, το βγάζουν απ΄ αυτήν για να το τοποθετήσουν σε ένα άλλο ανθρώπινο ον ή σε ένα άλλο αντικείμενο, ανατρέποντας έτσι τη φυσική της ισορροπία. [...] Σύμφωνα με την προσωπική μου εμπειρία, οι άντρες αισθάνονται ενστικτωδώς τον ίδιο βαθύ τρόμο γαι τη γυναίκα που υποτάσσεται ηδονικά στον άνδρα, όσο και για την υποκριτικά χειραφετημένη. [...] Τελικά αυτό που πραγματικά θέλουν είναι μια γυναίκα που επιβεβαιώνει την ύπαρξή της, που είναι παρούσα στον εντελώς ξεχωριστό κόσμο της, η επαφή με τον οποίο προσφέρει και στους δυο ένα συμπλήρωμα της τέλειας ζωής.»

Το παραπάνω απόσπασμα από το βιβλίο Η ανθρώπινη φύση της γυναίκας της Λου Αντρέας Σαλομέ, εκδ.ΡΟΕΣ

Μια άποψη περί ερωτικών επιλογών

«Η δυσαρμονία που υπάρχει ανάμεσα στα δυο φύλα είναι συγκινητική. Ο άντρας κατευθύνεται προς τη γυναίκα όπως προς μια γιορτή, μια τρέλα, μια έκσταση που θα σπάσει τη μονοτονία της ζωής, και βρίσκει σχεδόν πάντα ένα άτομο που δεν ευτυχεί παρά όταν ασχολείται με καθημερινές δουλειές, το μπάλωμα των ρούχων ή τα βράδια στην αίθουσα χορού. Αυτό ενισχύεται και από το γεγονός, το οποίο μαθαίνουμε -με μεγάλη έκπληξη σίγουρα- από τους εθνογράφους, ότι η εργασία επινοήθηκε από τη γυναίκα. Η εργασία, δηλαδή το καθημερινό και καταναγκαστικό χρέος, αντί του εγχειρήματος, της διακεκομένης αθλητικής άσκησης και της περιπέτειας. Η γυναίκα δημιούργησε επίσης τα επαγγέλματα. Είναι η πρώτη αγρότισσα, η πρώτη θερίστρια, η πρώτη αγγειοπλάστης. [...] Όσον αφορά την ανθρώπινη επιλογή, ένα τέτοιο φαινόμενο καταδεικνύει ότι η γυναίκα, μέσω των αισθηματικών επιλογών της, δεν συνεργάζεται για την τελειοποίηση του είδους, τουλάχιστον με την έννοια που οι άντρες δίνουν σ' αυτή την τελειοποίηση. Τείνει μάλλον προς την απόρριψη των καλύτερων ατόμων, σύμφωνα με την αντρική άποψη, όσων καινοτομούν και επιχειρούν μεγάλα έργα, ενώ εκδηλώνει αποφασιστικά το πάθος της για τη μετριότητα. [...] Η γενική τάση των γυναικείων πόθων καταδεικνύει την απόφασή τους να διατηρήσουν το ανθρώπινο είδος σ΄ ένα πλαίσιο μετριότητας, να αποτρέψουν την επιλογή στην κατεύθυνση της τελειοποίησης, να εμποδίσουν τον άνδρα να γίνει κάποτε ημίθεος ή αρχάγγελος.»

!!!

(Το διάβασα στο βιβλίο Η επιλογή στον έρωτα του Ortega y Gasset, εκδ.ΡΟΕΣ)

ΕΥΤΥΧΕΙΤΕ, ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΔΟΤΙΚΟ!!!

Συγχωρέστε με κ. Χρηστάκη αν δεν εννόησα σε βάθος τη θεωρία σας. Ίσως φταίει η ελλιπής παρουσίασή της από τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης. Ίσως πάλι φταίει η εγγενής στον Έλληνα δυσπιστία και καχυποψία. Χαίρομαι και καμαρώνω που το ΤΙΜΕ σας συμπεριέλαβε στους 100 ανθρώπους που άσκησαν τη μεγαλύτερη επιρροή την περασμένη χρονιά. Απλά δεν καταλαβαίνω γιατί.
Είχα βεβαίως από παλιά την εντύπωση ότι βιβλία τύπου "πώς θα ευτυχήσετε στο γάμο σας" ή "πώς θα χτίσετε την καριέρα των ονείρων σας" , γραμμένα συνήθως από Αμερικανούς, απευθύνονται σχεδόν αποκλειστικά σε Αμερικανούς. Μια επιστημονική θεωρία όμως βασισμένη σε έρευνα 20ετίας που συμπεριέλαβε στις μελέτες της σχεδόν 5000 ανθρώπους, αξιώνει σεβασμό και προσοχή όχι μόνο από την επιστημονική κοινότητα αλλά κι από την ίδια την κοινωνία, εφόσον σ΄ αυτήν αφορούν κατά κύριο λόγο τα πορίσματα της θεωρίας αυτής.
Η θεωρία του ελληνικής καταγωγής καθηγητή του Χάρβαρντ μπορεί να συνοψιστεί στην εξής απλή έως απλοϊκή φράση: ευτυχείτε, είναι μεταδοτικό! Εντάξει, όχι ακριβώς έτσι. Η κοινωνία λειτουργεί μέσα από τα δίκτυα που δημιουργούνται από τα μέλη της στη διαρκή τους συνεύρεση, συνάντηση κι επικοινωνία. Βασικός "νόμος" για τη λειτουργία αυτών των δικτύων είναι πως ό,τι βρεθεί στο κέντρο του δικτύου, μεγεθυμένο και μεταδιδόμενο θα βρει τελικά απήχηση σε όλο και μεγαλύτερο μέρος του δικτύου και κατ΄ επέκταση της κοινωνίας. Κι αυτό γιατί μόνο "τρία βήματα" μας χωρίζουν από τους άλλους (κι από τις συνήθειές τους). Φτάνουμε τώρα στο πιο ενδιαφέρον: αν δυο φίλοι ζουν κοντά (σε απόσταση μικρότερη του ενός μιλίου) κι ο ένας απ΄ τους δυο ευτυχήσει, τότε οι πιθανότητες του άλλου φίλου να ευτυχήσει κι εκείνος, αυξάνονται κατά 15%. Όπως δηλαδή θα μιλούσε ένας επιδημιολόγος σχετικά με το επίσης επίκαιρο θέμα της γρίπης των χοίρων, έτσι κι ο εν λόγω καθηγητής μιλάει για την ανθρώπινη ευτυχία με πιθανότητες, ποσοστά, δίκτυα και κυρίως σαν να είναι λοίμωξη, ιός ή παιδική ασθένεια.
Στην παρατήρηση του δημοσιογράφου ότι αρκετοί θεωρούν τη θεωρία αυτή υπεραπλουστευτική, ο κ.Χρηστάκης απαντά πάλι με αριθμούς (έρευνες τόσων χρόνων, τόσες χιλιάδες εθελοντές, τόσο τοις εκατό πιθανότητες κλπ). Δεν μας είπε όμως ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΥΤΥΧΙΑ σύμφωνα με τη θεωρία του (οι αρχαίοι φιλόσοφοι επί παραδείγματι σου ξεκαθάριζαν τι είναι ευτυχία κατά τη γνώμη τους και πώς θα την αποκτήσεις). Αν ευτυχία είναι το να περάσεις ένα ευχάριστο απόγευμα πίνοντας μπίρες με μια παρέα χαζοχαρούμενων φίλων σου και να γυρίσεις στο σπίτι σου ελαφρύτερος κι απ'την αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι, τότε πάω πάσο. Αν η ευτυχία είναι όμως κάτι πιο βαθύ κι ουσιαστικό, αν είναι το να νιώθεις γεμάτος με δύναμη, αισιοδοξία και χαρά για τη ζωή, να παίρνεις και να δίνεις αγάπη, να ζεις με αξιοπρέπεια και να νιώθεις ότι κάθε μέρα γίνεσαι όλο και καλύτερος, ότι προσφέρεις τα μέγιστα και παίρνεις για την προσφορά σου την αναμενόμενη υλική και ηθική ανταμοιβή, τότε πείτε μας, παρακαλώ, κ. Χρηστάκη, πώς επιτυγχάνονται όλα τα παραπάνω εντός των δικτύων σας (εννοώ των αμερικανικών). Γιατί στα δικά μας δίκτυα της ψωροκώσταινας υπάρχει ακόμα πολλή αλλοτρίωση, μοναξιά, άγχος, φόβος κι ανασφάλεια, καχυποψία, για να μη κάνω λόγο και για τα συγκεκριμένα προβλήματα που σε κάθε κοινωνία "μεγεθυμένα" μεταδίδονται σαν την πανώλη. Ή μήπως δεν υπάρχει κανένας ευτυχής κι ο ένας που απέμεινε, ζει εκτός δικτύων, στα όρη στα άγρια βουνά;
Με έβαλε επίσης σε σκέψεις (κακές, ομολογώ) κι η αναφορά σας στους πολιτικούς (προς επίρρωση της δυναμικής της θεωρίας σας;): "και οι πολιτικοί ολοένα και περισσότερο κατανοούν τη δύναμη των κοινωνικών δικτύων και γνωρίζουν ότι εάν για παράδειγμα επενδύσουν για να ενημερώσουν ή να πείσουν ένα 10% του πληθυσμού, το μήνυμά τους θα περάσει ουσιαστικά στο 30%. "
Είναι να μην είσαι καχύποπτος;
Επιμένω. Προτού αναζητήσουμε τους πλησιέστερους ευτυχισμένους φίλους μας για να μας "κολλήσουν" τον ιό της ευτυχίας, ας αναζητήσουμε αυτό το ένα ή τα πολλά που θα μας έκαναν κατ΄ ουσίαν ευτυχείς. Ως Έλληνες μπορούμε να εκμεταλλευτούμε και την ελληνική μας παιδεία, αν έχουμε. Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, το κοινωνικό δίκτυο της αρχαίας Αθήνας. Στον Επιτάφιο του Περικλή υπάρχει μια ωραία προσέγγιση της ευτυχίας που μας μιλά τόσο για το περιεχόμενο που έδινε ο Αθηναίος πολίτης στην έννοια αυτή, όσο και για τον τρόπο "μετάδοσής"της. Στο σύστημα αξιών του αρχαίου Αθηναίου πολίτη το τρίπτυχο ευδαιμονία, ελευθερία, ευψυχία, βρισκόταν στην κορυφή, γιατί απλούστατα κανείς τότε δεν μπορούσε να διανοηθεί ότι η ευτυχία είναι υπόθεση φίλων. Η ευτυχία του ατόμου ήταν αποτέλεσμα της ευζωΐας του μέσα σε μια ευημερούσα κοινωνία, όπου η δημοκρατία, ο πολιτισμός, η κοινωνική ανεκτικότητα, η χαρά της ζωής είχαν "μπολιάσει" τη σκέψη των πολιτών με τα απαραίτητα αντισώματα κατά της κακομοιριάς και της ευτέλειας, κατά του φόβου και της μεμψιμοιρίας. Να, παρασύρθηκα κι εγώ και μιλάω με όρους ιατρικούς!

Θυμήθηκα και την εκπομπή του Μικρούτσικου πριν από χρόνια "Χαμογελάτε, είναι μεταδοτικό". Πάντα στην πρωτοπορία αυτός ο άνθρωπος!

Το ενενήντα εννιά

Είναι παράξενο αυτό που μου συμβαίνει
νομίζω ότι κανείς δεν με καταλαβαίνει
πώς μέσα μου αδειάζουν τα πνευμόνια
πώς τώρα σαν να τέλειωσαν τα χρόνια
περπάτησα στο δρόμο τρομαγμένη
δεν είναι ωραίο να πέφτεις
και να σε σηκώνουν ξένοι
έφτασα πάλι στη φωλιά μου
κι όμως, εδώ χτυπάει πιο γρήγορα η καρδιά μου
το αίμα στο κεφάλι ανεβαίνει
απόψε κάτι κακό με περιμένει
και στα διαλείμματα του τρόμου
έρχεται η θλίψη πιο βαριά
και πιο τρομακτική
σαν να με περιπαίζει
χαίρεσαι που' σαι ζωντανή;
και στην καμπή αυτού του δρόμου
πάλι μου κόβονται τα πόδια
στο σπίτι λέω να γυρίσω
θα κοιμηθώ και θα ξυπνήσω
με τους ζωντανούς μαζί
σαν πεθαμένη.
11.5.09

Υ.Γ Και ξαφνικά ξυπνάς ένα πρωί και το δόντι δεν πονάει πια. Κακό σημάδι για το δόντι. Καλό για τη μέρα που αρχίζει.

Το 99 είχα διαβάσει και το Σύνδρομο αγοραφοβίας του Κωστή Παπαγιώργη, εκδ.Καστανιώτη. Από τα υπογραμμισμένα:
«Ρεαλιστικά μιλώντας, η κατάσταση είχε ως εξής. Αν υποθέσουμε ότι η επαφή με τους άλλους είναι μια κλίμακα που την ανεβαίνεις ωσπου να φτάσεις σε ένα κεφαλόσκαλο και να χτυπήσεις τη θύρα, στην περίπτωσή μου είχε συμβεί το ακόλουθο παράδοξο: η κλίμακα υπήρχε, η θύρα επίσης, μόνο που είχαν αφαιρεθεί κάποια σκαλοπάτια ή το κεφαλόσκαλο. Για να ανέλθω ίσαμε το πρόσωπο του άλλου, όφειλα να κάνω ένα άλμα, να βρεθώ για λίγο -όσο κρατούσε η κατακλυσμική εμπειρία -στο κενό. Αντί να κλαίω και να οδύρομαι για την αφαίρεση των βαθμίδων (έξω και μέσα), έπρεπε να δείξω σθένος και αντοχή στα άλματα.
Ο ασθενής αρχίζει να ανακτά λίγο από το παλιό του σθένος, όχι όταν θεραπευτεί, αν υποθέσουμε ότι τα καταφέρει, αλλά από τη στιγμή που θα δεχτεί ολοψύχως ότι η νέα κατάσταση είναι κι αυτή μια παραλλαγή της υγείας. Είναι απίστευτο πόσο αλλάζουν τα πράγματα με αυτήν την απλή σκέψη. Μπορείς να βλέπεις μόνο με το ένα μάτι, να εργάζεσαι με το ένα χέρι ή με το ένα πόδι. Για λίγα σκαλοπάτια λοιπόν δε χάλασε ο κόσμος!»

Ο μάγος

Μαγική βραδιά Μαΐου η χθεσινή στο Παλλάς. Ο Rene Aubry κι οι μουσικοί του (όλοι εξαιρετικοί, ιδιαίτερα εκείνος που ήταν στα πνευστά κι εκείνος στα κρουστά) μας χάρισαν μιάμιση ώρα καθαρής μουσικής απόλαυσης χωρίς να διακόψουμε για τσιγάρα και πρώτες εντυπώσεις. Για να ακολουθήσουμε απερίσπαστοι αυτή τη σύντομη γοητευτική περιπλάνηση στις τόσο ιδιαίτερες συνθέσεις του Γάλλου μουσικού. Μουσική χωρίς λόγια που έλεγε πολλά. Μέσα από τη φαινομενική κυριαρχία του ρυθμού αναδύονταν μικρές μελωδικές φράσεις, ήχοι απροσδόκητοι από όργανα που εναλλάσσονταν (και κάποιες φορές απροσδιόριστοι). Υπήρχαν στιγμές που νόμιζες ότι η ίδια η μουσική έπαιρνε μια βαθιά ανάσα προτού αρθρώσει κάτι άλλο. Και κάτω από την επίφαση της μονοτονίας το ξάφνιασμα. Το γεγονός ότι ο Aubry έχει γράψει μουσική για το χορό, το θέατρο και τον κινηματογράφο ίσως δεν λέει από μόνο του τίποτα. Όταν τον ακούς όμως περνούν από τα μάτια σου εικόνες. Πλάθεις με τη φαντασία σου ένα σενάριο για να επενδύσεις τη μουσική του. Χορογραφείς πάνω στις νότες του. Σκηνοθετείς τα συναισθήματά του.
(Άβολες και οι 4 θέσεις του θεωρείου. Από τις 2 μπροστινές έβλεπες τη μισή σκηνή, ίσως ολόκληρη αν έγερνες μπροστά στην κουπαστή. Από τις πίσω έβλεπες βία το ένα τέταρτο, εκτός αν ήσουν Φασούλας. Κι αναρωτιέμαι ποιος δέχεται να καθήσει εκεί όταν πρόκειται για θέατρο, χορό κλπ. Δεν νομίζω ότι ένα εισιτήριο των 60 ευρώ θα έπρεπε να αντιστοιχεί σ΄ αυτές τις θέσεις. Τέλος πάντων! Μας αποζημίωσε ο μάγος Aubry με την υπέροχη μουσική του.)

ΠΡΟΣ ΒΡΩΣΙΝ

Φτιάξαμε μια ωραία σαλάτα εποχής με φύλλα πράσινα σγουρά και μωβ. Μια πανδαισία αλμυρού, πικρού, γλυκόξυνου, βρεγμένη με βαλσαμικά και έλαια εκλεκτά της μεσογειακής λεκάνης. Βάλαμε και λίγα μυρωδικά εξ Ανατολάς, και λίγο γιν και λίγο γιαν. Στη μέση το λευκό κρασί, je vous en prie, καθήστε. Ήταν ζεστή η βραδιά, μεθυστική. Στα πόδια μας έρρεαν αέναα τα πάντα του Ηρακλείτου. Δεν θέλαμε πολύ να θυμηθούμε και κείνον τον Γερμαναρά που τόσο θαύμαζε τους Έλληνες, "σαν σε ημέρα εορτής...κλπ". Ωραία, γεμάτη, πλούσια η σαλάτα μας. Πήραμε τα πηρούνια και την αποδομήσαμε. Και για να μη νυστάξουμε ακούσαμε και λίγο ροκ. Πάει πολύ με τη ρόκα και τα αντίδια.
Τρώμε πάντοτε ελαφρά για να χωνεύουμε εύκολα.
4.5.09 (Αφιερωμένο σε όλους εμάς τους gourmet τύπους μιας ευκολοχώνευτης κουλτούρας)

Και πάλι από Adorno: "Το ημικατανοημένο και ημιβιωμένο δεν είναι προκαταρκτική βαθμίδα της μόρφωσης, αλλά θανάσιμος εχθρός της [...] Η ημιμόρφωση έκανε το μυστικό βασίλειο κοινό σε όλους. Σύμφωνα με το συλλογικό ναρκισσισμό οι άνθρωποι αντισταθμίζουν τη συνείδηση της κοινωνικής τους ανισχυρότητας, που φτάνει ως την ατομική ορμική δύναμή τους, και συνάμα το αίσθημα ενοχής, καθότι δεν είναι ούτε πράττουν ό,τι θα όφειλαν να είναι και να πράττουν σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη, κάνοντας τον εαυτό τους, πραγματικά ή απλώς στη φαντασία τους, μέλος κάποιου υψηλότερου, καθολικότερου, στο οποίου αποδίδουν όσες ιδιότητες λείπουν από τους ίδιους, και από το οποίο αναπληρωματικά παίρνουν πίσω κάτι σαν συμμετοχή σε αυτές τις ποιότητες. ῀[...] Αν οι άνθρωποι ανέπτυξαν το πνεύμα για να διατηρηθούν στη ζωή, τα πνευματικά μορφώματα, που διαφορετικά δεν θα υπήρχαν, δεν είναι πια τρόφιμα (lebensmittel)."
(Το διάβασα στη Θεωρία της ημιμόρφωσης του Adorno, εκδ. Αλεξάνδρεια)

ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ!

25 Ιουνίου 1957

Πάλι ονειρεύτηκα ότι θα με σταύρωναν. Μια ομάδα συμβούλων μου συμπαραστεκόταν. Ο Τασσίλο φον Βίντερφελντ με ρώτησε αν έχω σταυρωθεί ποτέ. Μου εξήγησε ότι η σταύρωση είναι ασφαλώς πολύ δυσάρεστη. Πρέπει να κάνω οπωσδήποτε ασκήσεις για να αιματωθεί το σώμα ώστε να μην επέλθει ακαμψία και κράμπα. Προσπαθώντας να του εξηγήσω ότι αυτός ακριβώς είναι ο στόχος της σταύρωσης, ξύπνησα.

(Το διάβασα στο Πρωτόκολλο ονείρων του Adorno από τις εκδ.Αλεξάνδρεια)

ΜΗ ΠΕΤΑΤΕ ΣΚΟΥΠΙΔΙΑ!

Μια φίλη μου έστειλε μια αθηναϊκή είδηση για να μοιραστεί τη λύπη της μαζί μου: κάθε βράδυ στο παλιό Εφετείο λίγο πιο κάτω απ΄την Ομόνοια στοιβάζονται 600 άνθρωποι σε 8ο δωμάτια (οι περισσότεροι αλλοδαποί και λίγοι Έλληνες τοξικομανείς). Στο χώρο αυτό κοιμούνται πάνω στους μπόγους τους, τρώνε τον επιούσιο, στρώνουν τα κιλίμια τους και προσεύχονται στο θεό τους, σβήνουν τη δίψα τους από ένα σπασμένο αγωγό και κάνουν την ανάγκη τους στις πρώην τουαλέτες του εφετείου και νυν εστίες μόλυνσης και ντροπής. Ζήτησαν να τους στείλουν τα μέσα να καθαρίσουν το χώρο. Αντ' αυτού θα καθαρίσουν τους ίδιους. Όχι δεν καταλάβατε καλά. Θα καθαρίσουν το χώρο απ΄τους ίδιους, ήθελα να πω. Θα τους σκουπίσουν, θα τους διώξουν, πώς το λένε. Αυτά τα ανθρώπινα απορρίμματα...
Λίγο παρακάτω στην οδό Ζηνοδώρου στην Ακαδημία Πλάτωνος υπάρχει ένας ολάνθιστος κήπος. Όπου κι αν κοιτάξεις, δεν βλέπεις ούτε ένα μικρό σκουπίδι. Αυτός ο κήπος δεν έχει λουλούδια αλλά παιδιά όλων των ηλικιών και των χρωμάτων. Μερικά μιλούν και δεν καταλαβαίνεις τι λένε. Καταλαβαίνεις όμως τι νιώθουν, όταν μέσα στις πάμπολλες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν, βρίσκουν εκεί ένα πιάτο φαΐ, μια καλή κουβέντα, και κάποιον που σκύβει πάνω απ΄ το θρανίο τους και προσπαθεί να τα βοηθήσει στο διάβασμά τους (για κάποια παιδιά είναι άθλος ακόμα και το να διαβάσουν μια πρόταση στα ελληνικά).
Τον κήπο αυτό τον λένε Κιβωτό του κόσμου και τον καλό σπορέα πατέρα Αντώνιο.

Χθες το απογευματάκι διαβάζαμε με τη Ράμα τους "Μοιραίους" του Βάρναλη. Από την παράδοση του μαθήματος είχε κρατήσει πολύ καλές σημειώσεις και σχεδόν δεν χρειάστηκε να πω τίποτα. Τα έλεγε όλα εκείνη με τα πολύ καλά ελληνικά της κι εγώ πότε κοιτούσα το τσαντόρ της και πότε το βιβλίο της:
η μοιραίη πάσχουν από αρώστιες του σόματος (φιματίοση) αλλα κυρίος από κοινονικές αρώστιες (φιλακή).
Οι μοιραίοι... τα ανθρώπινα απορρίμματα.

ENYΠΝΙΩΝ ΣΥΝΕΧΕΙΑ...

Πλάγιασε.
Άκουσε τη βοή των δέντρων. Αλλά τώρα του φάνηκε σαν ο κήπος να΄χε γεμίσει από ανθρώπους, ξωτικούς ανθρώπους που παίζανε όλοι μαζί γκάιντες, πίπιζες...
Πολλά άστρα είχανε κάνει έναν κύκλο σε ουρανό σκοτεινό και φαινότανε σαν στεφάνι λαμπερό. Ξαφνικά χώρισαν και αρχίσανε να πέφτουν στη γη όπως πέφτουν κομμάτια από πυροτέχνημα. Απ΄ τη γη πάλι, που πέσανε, ένας μικρός καπνός βγήκε όμοιος με κείνον που αφήνουν τα κεριά όταν σβύνουν...
Ξύπνησε. Κρύωνε, κρύωνε τρομαχτικά.
Σαν τα πουλάκια! σκέφτηκε...

Δημοσθένης Βουτυράς

Σαν τα πουλάκια
1923

(Το διάβασα στο βιβλίο του Δ. Βουτυρά Τα σύμβολα στα όνειρα, εκδ.Φαρφουλάς)

Εν-ύπνιο

Ξύπνησα από έναν ύπνο αβαθή. Στα βλέφαρά μου ακόμα τρεμόπαιζαν οι αντανακλάσεις. Ξεπλύθηκα από το χθεσινό αλάτι κι είδα στο βάθος του καθρέφτη ν' ανατέλλει ο ήλιος.
Χτένισα τα μαλλιά μου κι έπεσαν κάτω δυο κορδέλλες φύκια. Καθώς ντυνόμουν, ένα μικρό καβούρι γλίστρησε απ' την τσέπη μου. Ήταν νωρίς ακόμα και χειμώνας.
Πολύ θα τόθελα να' πεφτα πίσω στο κρεβάτι μου. Κι ας ήταν υγρό και σκοτεινό. Κι έξω όμως που βγήκα έπεσα μέσα σε θάλασσα άγνωστη. Λένε πως πολλές υπάρχουν ξέρες. Θα προσέξω. (28.4.09)

Και μ΄ αυτή τη θολή διάθεση έψαξα και βρήκα το Όνειρο σ΄ ένα όνειρο του Πόε:

Take this kiss upon the brow!
And, in parting from you now,
Thus much let me avow-
You are not wrong, who deem
That my days have been a dream;
Yet if hope has flown away
In a night, or in a day,
In a vision, or in none,
Is it therefore the less gone
All that we see or seem
is but a dream within a dream.

I stand amid the roar
Of a surf-tormented shore,
And I hold within my hand
Grains of the golden sand-
How few! yet how they creep
Through my fingers to the deep,
while I weep, while I weep!
O God! Can I not grasp
Them with a tighter clasp
O God! Can I not save
One from the pitiless wave
Is all that we see or seem
But a dream within a dream

ΣΕ ΓΝΩΡΙΖΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΨΗ...

Brittany Mary! Δεν ξέρεις ακριβώς αν είναι playmate ή απλό κουνελάκι (τι σε νοιάζει άραγε το βιογραφικό της), πάντως την βρήκες στο σάιτ του Playboy να περιμένει υπομονετικά ένα κλικ για να σου φανερωθεί. Και μαζί με την Brittany περίμεναν κι άλλες πολλές κοπέλες. Σε κοιτούσαν με μάτια όλο υπόσχεση σαν να σου λένε "αν σου κάνω κλικ, κάνε μου ένα κλικ". Κάθε κοπέλα είχε ένα όνομα και ήταν μια σειρά από φωτογραφίες και βιντεάκια. Αυτό όλο κι όλο το έχειν και το είναι της. Κι όποια ήθελες, της έκανες κι ένα κλικ (ένα, δύο ή περισσότερα, να της δεις κι έτσι κι αλλιώς, κι απ' την καλή κι απ' την ανάποδη). Μερικές φορές είναι τόσο απλό να ικανοποιείς τις επιθυμίες σου!

Κι άλλες φορές όμως τόσο δύσκολο. Γιατί δεν ξέρεις ακριβώς ποιες είναι και τις ψάχνεις με απόχη, για να γίνεις τελικά αυτός που επιθυμείς να είσαι. Αν δεν επιθυμείς π.χ να έχεις το τάδε στυλ, να ντύνεσαι κάπως, να μιλάς έτσι κι όχι αλλιώς, να πηγαίνεις σε κείνα τα μέρη κι όχι τα άλλα, να φαίνεται απ' το σπίτι σου ότι έχεις άποψη (ποια είναι δεν ξέρεις ακριβώς, ευτυχώς όμως την έχουν και κάποιοι που σου αρέσουν), πώς θέλεις τέλος πάντων οι άλλοι να σε βλέπουν και να ξέρουν ποιος είσαι; Γιατί πρέπει να ξέρουν. Η εικόνα της ζωής σου είναι αυτή που θα ταιριάξει ή όχι με τις εικόνες - ζωές των άλλων στο μεγάλο παζλ της εποχής μας. Τι θα κάνεις; Θα μείνεις μια εικόνα αταίριαστη, αν-επιθύμητη; Για να επικοινωνήσεις σήμερα πρέπει να είσαι διαφανής, διαπερατός, να μην αντιστέκεσαι στο αδιάκριτο βλέμμα του άλλου. Σε μια κοινωνία διαφανειών όμως πώς να ξέρεις που σταματάς εσύ και πού αρχίζει ο άλλος, ποιες είναι οι δικές σου επιθυμίες και ποιες δεν σου ανήκουν αλλά προβάλλονται πάνω σου;

Ούτε συ ξέρεις ούτε εγώ.

«Κανείς δεν μπορεί να πει αν το σεξ έχει απελευθερωθεί ή όχι [...] στη σεξουαλικότητα, όπως και στην τέχνη, η ιδέα της προόδου είναι παράλογη. Αντίθετα, το άσεμνο και η διαφάνεια εξελίσσονται αναπόφευκτα, επειδή δεν συμμετέχουν πια στην τάξη της επιθυμίας, αλλά στην τάξη της φρενίτιδας της εικόνας [...] Οι εικόνες έχουν γίνει το πραγματικό μας σεξουαλικό αντικείμενο, το αντικείμενο της επιθυμίας μας [...] Αυτό το συμφυρματικό και αυτή η πανταχού παρουσία των εικόνων, αυτή η ιογενής μόλυνση των πραγμάτων από τις εικόνες, αυτά ακριβώς αποτελούν τα μοιραία χαρακτηριστικά του πολιτισμού μας.» (Από την Έκσταση της επικοινωνίας του Jean Baudrillard, εκδ.Καρδαμίτσα)

ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ!

Εσείς πώς τον αναστήσατε; Εμείς παραδοσιακά, παρά δέκα στην πλατεία του χωριού, με τα καλά μας, τις νεραϊδολαμπάδες μας, δώδεκα ακριβώς με τα φιλιά μας, δώδεκα και δέκα με τις μαγειρίτσες, τα κρασιά μας, τα κόκκινα αυγά και τα τσουρέκια μας, και με ό,τι τέλος πάντων υποτίθεται πως ανασταίνει τη σάρκα από τη νηστεία και το πνεύμα από τη θλίψη της Σαρακοστής. Ωραία ήταν, και του χρόνου να'μαστε καλά!
Κι ύστερα ξεχνάμε που τον αναστήσαμε κι αρχίζει πάλι η μυωπική ζωή μας που δεν βλέπει ούτε τον αναστάντα Χριστό ούτε τον διπλανό μας πάσχοντα άνθρωπο. Κι επειδή ξεχνώ κι εγώ πολύ, ό,τι θυμάμαι, χαίρομαι. Θυμήθηκα λοιπόν ένα υπέροχο βιβλίο που διάβασα πριν από μερικά χρόνια, μιας υπέροχης γυναίκας, της Φρανσουάζ Ντολτό. Είχα ήδη διαβάσει κάποια βιβλία της σχετικά με το αντικείμενό της, την ψυχανάλυση παιδιών, καθώς και για τη ζωή της, τις σπουδές της, την προσήλωσή της στην ψυχαναλυτική πρακτική, τη σύνδεσή της με το Λακάν αλλά και τη διατήρηση της αυτονομίας της, και τέλος, για το γάμο και την οικογένειά της. Καταγοητεύτηκα.
Θυμήθηκα λοιπόν ένα κεφάλαιο από το βιβλίο της Τα Ευαγγέλια και η πίστη, ο κίνδυνος μιας ψυχαναλυτικής ματιάς (από τα Ψυχαναλυτικά του βιβλιοπωλείου της Εστίας), όπου μιλάει για την ανάσταση του Χριστού ως αφύπνιση, ως "ξύπνημα" από τον ύπνο του θανάτου μέσα σε μια "άλλη" ζωή. Η Ντολτό δεν επιχειρεί να ερμηνεύσει τα πάντα γύρω από τη ζωή, το θάνατο και την ανάσταση του Χριστού. Το λέει κι η ίδια ότι "η ψυχανάλυση δεν εξηγεί τα πάντα. Μια δεδομένη στιγμή σταματά, δεν μπορεί να προχωρήσει, γιατί το ίδιο το ανθρώπινο σταματά. Η επιθυμία όμως μας παρασύρει πάντα πιο πέρα...". Η επιθυμία. Ό,τι πιο ζωντανό μέσα μας, που πρέπει να αφουγκραστούμε και να ακολουθήσουμε. Το μέγιστον μάθημα της ζωής και του κηρύγματος του Χριστού, όπως θα μπορούσε κανείς να συνοψίσει σε λίγες λέξεις την προσέγγιση της Ντολτό.
Κάθε θάνατος που "ζούμε" (κι είναι πολλοί από τη στιγμή της σύλληψής μας, διότι θάνατος σημαίνει απώλεια) είναι μια αφύπνιση, ένα πέρασμα, ένα ξύπνημα σε μια άλλη κατάσταση. Λέει λοιπόν αυτή η σπουδαία γυναίκα: "Πιστεύω ότι κι εμείς αναστημένοι, θα έχουμε ένα πρότυπο, μοναδικό πρόσωπο που δεν θα μοιάζει με κανένα άλλο. Θα έχουμε μια ποιότητα στο είναι μας, που μόνο όσοι μας αγάπησαν έντονα όταν ζούσαμε θα αναγνωρίζουν... Εμείς οι ίδιοι δεν θα μπορούμε να αναγνωρίσουμε τι ήταν η επίγεια ζωή μας, αλλά θα συνεχίζουμε να ζούμε ως προς το ουσιώδες της επιθυμίας μας και έτσι θα είμαστε ίσως κοντά σε αυτούς που αγαπάμε."
Χριστός ανέστη.
Α-ληθώς.
Μη το λησμονούμε.

Η Φρανσουάζ Ντολτό πέθανε το 1988.

Η ΑΒΑΠΤΙΣΤΗ RED VIRGIN

Στην αρχαία εκκλησία το Πάσχα ήταν το πέρασμα ενός ανθρώπου στη "νέα ζωή". Πιο συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της αναστάσιμης λειτουργίας γινόταν η βάπτιση εκείνων που κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής είχαν προετοιμαστεί κατάλληλα με την κατήχηση, τη νηστεία και την προσευχή ώστε να λάβουν το φως της αιώνιας ζωής.
Η εικονιζόμενη Σιμόν Βέιλ δεν θα μπορούσε να έχει βαπτισθεί σε νηπιακή ηλικία γιατί προερχόταν από μια οικογένεια εβραίων αγνωστικιστών. Έζησε μια σύντομη αλλά έντονη ζωή που θα μπορούσε να χωριστεί σε δύο κεφάλαια: η ζωή, η σκέψη και το έργο της π.Χ και η ζωή, η σκέψη και το έργο της μ.Χ. Στο πρώτο κεφάλαιο διαβάζω για τις καταβολές της, για τις σπουδές που έκανε, τη φιλοσοφική της κλίση (και κλήση), τη γοητεία που της άσκησε αρχικά ο μαρξισμός κι η επανάσταση, τον ακτιβισμό της. Αυτό το ασθενικό κορίτσι με τα αφύσικα μικρά κι αδύναμα χέρια έγινε εργάτρια σε εργοστάσιο αυτοκινήτων. Ως καθηγήτρια φιλοσοφίας μοιράστηκε το μισθό της με άνεργους. Αν και ειρηνίστρια, πολέμησε εθελοντικά στο πλευρό των δημοκρατικών στη σπαρασσόμενη από τον εμφύλιο Βαρκελώνη. Στο δεύτερο κεφάλαιο της ζωής της διαβάζω τη συνάντησή της με το Χριστό κατά την επίσκεψή της στον Άγιο Φραγκίσκο της Ασσίζης.
Τότε λοιπόν ένιωσε ξαφνικά την ανάγκη να γονατίσει και να προσευχηθεί. Ο εσταυρωμένος συμπύκνωνε με συγκλονιστικό τρόπο όλη την «αφήγηση» της ανθρώπινης παρουσίας στο πέρασμα των αιώνων. Τα πάθη του Χριστού δικαίωναν τον πόνο, τη θλίψη και τα βάσανα πριν και μετά από Εκείνον. Πάνω στο σταυρό Του συναντιόντουσαν όλοι όσοι υπήρξαν εκφραστές της μιας και μοναδικής αλήθειας πριν από Εκείνον, με όσους επρόκειτο να μιλήσουν εις το όνομα του Πατρός...
Συγκλονισμένη από τις μυστικιστικές εμπειρίες της αλλά πάντα πνεύμα ανήσυχο και διερευνητικό, η Σιμόν δεν σταμάτησε να μελετά κείμενα χριστιανικά και μη. Αν όμως η Εκκλησία ήταν το σώμα του Χριστού, ποια ήταν η θέση της σ' αυτήν, εφόσον τυπικά ακόμα ήταν εβραία; Μήπως είχε έρθει η ώρα να ενσωματωθεί κι η ίδια στην εκκλησία του Χριστού και να βαπτισθεί; Εφόσον όμως όλη η γνώση, η σκέψη κι η καρδιά της της φώναζαν ότι «όσοι κατέχουν κατά τρόπο τέλειο την αγάπη για τον πλησίον και την αποδοχή της τάξης του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης και της δυστυχίας, έχουν σίγουρα σωθεί, ακόμη κι αν ζουν και πεθαίνουν φαινομενικά άθεοι. [...] Όταν συναντά κανείς τέτοιους ανθρώπους είναι ανώφελο να θέλει να τους προσηλυτίσει. Είναι ήδη πλήρως προσηλυτισμένοι, μολονότι με ένα τρόπο αθέατο. Έχουν αναγεννηθεί δυνάμει του ύδατος και του πνεύματος, αν και δεν έχουν ποτέ βαπτισθεί, έχουν γευτεί τον άρτο της ζωής, αν και δεν έχουν ποτέ τους κοινωνήσει», πώς θα ήταν τελικά δυνατό να δεχθεί αμαχητί όλες τις προϋποθέσεις της ορθής πίστης (κατά το επίσημο καθολικό δόγμα) και να αποφασίσει να βαπτισθεί χριστιανή; Δεν το έκανε και πέθανε αβάπτιστη στην Αγγλία (34 χρόνων από φυματίωση αρνούμενη να λάβει επιπλέον τροφή, σε ένδειξη συμπαράστασης για τα δεινά των συμπατριωτών της στην υπό κατοχή Γαλλία).
Ξαναδιάβασα πρόσφατα την Επιστολή προς έναν ιερέα από το Αναλόγιο της «Ευθύνης». Θυμήθηκα που σε μια σύντομη βιογραφία της Σιμόν αναφερόταν ως "the red virgin" και την φαντάστηκα σαν κόκκινη παρθένο εσταυρωμένη που περιμένει το Μέγα Σάββατο.

Έτυχε να διαβάσω τα γράμματα που έστελνε από τη φυλακή αυτό το υπέροχο πλάσμα, η Ρόζα Λούξεμπουργκ, στη γυναίκα του συναγωνιστή της Κ. Λήμπκνεχτ, και να νιώσω μέσα στο καταχείμωνο τον ερχομό της άνοιξης (γινόταν ένα παζάρι βιβλίων στην πλατεία Κλαυθμώνος, νομίζω, κι έβαλα στο καλάθι βιαστικά 4-5 βιβλία, μεταξύ αυτών κι αυτό το βιβλιαράκι από τις εκδόσεις Ύψιλον). Ήξερα ότι σ' αυτό το σώμα που «μειονεκτούσε» υπήρχε ένα πνεύμα που πλεονεκτούσε και μια ψυχή που έσφυζε από δύναμη, θάρρος κι αγωνιστικότητα. Αυτό που δεν ήξερα ήταν ότι μέσα στην ψυχή της κελαηδούσαν πουλιά, θρόιζαν τα φύλλα των δέντρων και χόρευαν σκαραβαίοι. Τέτοια αγάπη για τη φύση, τη γεμάτη ζωή, αρώματα κι ήχους! Ήταν άνοιξη του 1917, δυο χρόνια προτού χτυπηθεί μέχρι θανάτου και πεταχτεί το σώμα της σ' ένα κανάλι, όταν έγραφε: Κατά βάθος νιώθω πολύ πιο ευχάριστα στη γωνίτσα ενός κήπου, όπως εδώ, ή σ' έναν κάμπο ξαπλωμένη στα χόρτα, παρά σ' ένα συνέδριο του κόμματος. Σε σένα μπορώ να τα λέω αυτά, αφού δεν θα τρέξεις να μ' υποψιαστείς ότι προδίνω τον σοσιαλισμό. Το ξέρεις ότι παρ' όλα αυτά, ελπίζω να πεθάνω στο πόστο μου: σε μια οδομαχία ή σ' ένα κρατητήριο. Όμως, τα φυλλοκάρδια μου το ξέρουν πως ανήκω περισσότερο στα πουλιά παρά στους «συντρόφους» μου.
Και σε άλλο σημείο: Να΄σαι άνθρωπος θα πει να ρίξεις τη ζωή σου ολόκληρη στη βαρειά ζυγαριά του «πεπρωμένου», όταν πρέπει να γίνει έτσι. Όμως, την ίδια στιγμή, να χαίρεσαι την κάθε ηλιόλουστη μέρα και το κάθε ωραίο περαστικό σύγνεφο.
Την σκέφτομαι με θαυμασμό κι αγάπη αυτή τη γυναίκα. Και θα΄ θελα να περάσω απ' το κανάλι όπου την «έριξε» το πεπρωμένο της και να της ψιθυρίσω: καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς...