Αξιοπρέπεια. Πόσο πάει;

Δεν είναι τρελό; Αφού έφτιαξε νοσοκομεία, μηχανήματα, φάρμακα, θεραπείες, εντατικές για να του σώζουν τη ζωή (μάλλον να την παρατείνουν θα ήταν πιο σωστό να λέμε, καθώς όλοι κάποτε πεθαίνουν, κανείς δεν σώζεται εις το διηνεκές!), τώρα ο άνθρωπος φτιάχνει κλινικές θανάτου όπου μπορεί να φεύγει απ΄ τη ζωή μια ώρα αρχύτερα. Πριν από μερικά χρόνια ο προβληματισμός αφορούσε την ευθανασία ανθρώπων σε κατάσταση μη αναστρέψιμη, που ήδη βρίσκονταν στην τελική ευθεία και βασανίζονταν από φριχτούς πόνους. Επειδή η ηθική στάση των κοινωνιών απέναντι στα εκάστοτε προβλήματα σχηματίζεται από διάφορες συνιστώσες (τη θρησκεία, τις παραδόσεις, τους οικογενειακούς δεσμούς, τη στάση της επιστήμης και της διανόησης, το βιοτικό επίπεδο κ.α), στις περισσότερες χώρες η κοινωνία φάνηκε διστακτική απέναντι στη νομιμοποίηση της ευθανασίας.
Ας δούμε όμως τι γίνεται εκεί που η ευθανασία επετράπη. Εκεί το πράγμα προχώρησε πολύ. Από ευθανασία έγινε "υποβοηθούμενη αυτοκτονία", υπό προϋποθέσεις βέβαια, αλλά με μια πιο διευρυμένη αντίληψη περί του ποιος έχει το δικαίωμα να ζητήσει βοήθεια για τον τερματισμό της ζωής του. Ένας τυφλός και κωφός 85χρονος κατέφυγε σε μια τέτοια κλινική στην Ελβετία μαζί με την κατά 11 χρόνια νεότερη σύζυγό του, η οποία όμως ήταν καρκινοπαθής στο τελικό στάδιο. Για τη γυναίκα δεν υπήρχε βέβαια καμιά ελπίδα. Ο άντρας όμως δεν θα μπορούσε με κανένα τρόπο να θεωρηθεί ετοιμοθάνατος.
Είναι δύσκολο να πάρει κανείς θέση.
Με προβληματίζει το όνομα της εν λόγω κλινικής "Dignitas".
Με προβληματίζει το όχι και τόσο ευκαταφρόνητο ποσό των 9300 δολαρίων που πρέπει να καταβάλουν οι υποβοηθούμενοι αυτόχειρες (το οποίο διατίθεται για φιλανθρωπικό έργο, όπως υποστηρίζουν οι ιθύνοντες της κλινικής).
Τι σημαίνει τελικά αξιοπρέπεια; Μήπως το να έχεις ζήσει πρώτα μια αξιοπρεπή ζωή, κι όταν γεράσεις ή αρρωστήσεις ή και τα δύο, να τύχεις μιας αξιοπρεπούς περίθαλψης και νοσηλείας, να βρεις ανθρωπιά από τους γιατρούς, φροντίδα απ΄ τους νοσηλευτές, σωστό και πολιτισμένο περιβάλλον στο νοσοκομείο ή στην κλινική όπου νοσηλεύεσαι; Κι όλα αυτά χωρίς να χάσουν την αξιοπρέπειά τους οι δικοί σου άνθρωποι ξεπουλώντας τα υπάρχοντά τους για να σου παρατείνουν τις τελευταίες δύσκολες ώρες, θύματα κι αυτοί της αναλγησίας και της αισχροκέρδειας, νόμιμης ή παράνομης;

«Το ζήτημα της ιατρικά υποβοηθούμενης αυτοκτονίας αποκαλύπτει τις θεμελιώδεις διαφορές στην κατανόηση της ηθικής θεολογίας. Το ένα είδος της θεολογίας προσπαθεί να περιγράψει ορθολογιστικά τον "καλό θάνατο". Με τα σωστά επιχειρήματα παράγει ένα ηθικό σύστημα όσον αφορά στην ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία και ευθανασία και κατόπιν θέλει να πείσει δια της λογικής και τους πιστούς και τους απίστους. Αντίθετα, το άλλο είδος της θεολογίας, αυτό των πρώτων χριστιανικών αιώνων, αποτελεί ένα τρόπο να βιώσουμε τον Θεό. Ο Χριστός και οι άγιοι με τη ζωή και το θάνατό τους μας αποκαλύπτουν μια ηθική της ζωής και του θανάτου, στην οποία μόνα τους τα λογικά επιχειρήματα δεν έχουν καμιά πρόσβαση. Ως ηθική των τελευταίων στιγμών και του θανάτου, που στηρίζεται στην ταπεινή αποδοχή του Κυρίου να σταυρωθεί, δεν αφήνει κανένα περιθώριο στην αυτοεπιβεβαίωση της ευθανασίας και της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας.
Αντίθετα, το πρώτο είδος της θεολογίας επιστρατεύει διαφορετική συλλογιστική βάση, για να εξασφαλίσει διαφορετικά συμπεράσματα. [...] Οικοδομείται μια νέα θεολογία του ορθολογισμού, που θέλει να υπηρετήσει την προσαρμογή σε νέα ηθικά πλαίσια και να διευκολύνει ηθικές έννοιες όπως ο αξιοπρεπής θάνατος και η αξία της αυτοδιάθεσης. Με αυτόν τον τρόπο, πολλές είναι οι χριστιανικές Ομολογίες που πιθανόν να αποδεχθούν, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, την ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία κι ευθανασία. » (Από το βιβλίο του H. Tristram Engelhardt, Τα θεμέλια της βιοηθικής, εκδ.ΑΡΜΟΣ).

ΜΠΟΡΙΣ ΒΙΑΝ

ME ΓΕΜΑΤΑ ΧΕΡΙΑ

Στους αθώους

Αν κάποιος σας ρωτούσε παθιασμένα
Η αθωότητα είν΄αρετή;
Εγώ, δεν θ΄απαντούσα.
Θα έβρισκα μια υπεκφυγή.
Θα έλεγα: «Διαβάσατε Σεζάν;».

Σε άλλους δεν περνάει απ΄το μυαλό
Να πούνε ψέματα και απαντούν: «Δεν ξέρω!».
Κανένας δεν μπορεί να τους πιέσει.

Μα, φυσικά, η αθωότητα δεν είναι αρετή.
Η θεια μου ήταν στολισμένη μ΄αρετές.
Τις έχει ακόμα. Κι είναι γριά.

Οι Έλληνες, ήταν κι αυτοί ενάρετοι
Μα οι Έλληνες δεν ήτανε αθώοι
Σκοτώσαν, λόγου χάρη, τον Σωκράτη.
Βέβαια είναι δύσκολο να κρίνουμε.
Δεν ήμασταν παρόντες.
Πάντως το ασφαλέστερο, σε τέτοιες περιπτώσεις,
Είναι να μην αποκριθείς
Να βρεις μια υπεκφυγή...

Αν πάλι δε σου βρίσκεται καμιά
Στο κάτω κάτω της γραφής, μπορείς ν΄αυτοχτονήσεις.

Μετάφραση: Αντώνης Φωστιέρης, Θανάσης Νιάρχος


«Όλοι οι άλλοι είναι ένοχοι εκτός από μένα»
L.F. CELINE

Η μη ζωή

Τι συνέβη τελικά στον Τζων Μάρτσερ; Θα ήταν πιο σωστό να ρωτήσουμε τι δεν συνέβη τελικά στον Τζων Μάρτσερ. Για όποιον έχει διαβάσει το αριστούργημα του Χένρυ Τζαίημς, Το θηρίο στη ζούγκλα, γραμμένο το 1903, η απάντηση είναι εύκολη. Στον ήρωα της νουβέλας αυτής δεν συνέβη απολύτως τίποτα. Πιθανό ερώτημα κάποιου που δεν έτυχε να διαβάσει ώς τώρα το έργο αυτό του κορυφαίου Αμερικανού συγγραφέα: τι ενδιαφέρον μπορεί να έχει για ένα λογοτέχνη ένας άνθρωπος στον οποίο δεν συνέβη απολύτως τίποτα; Το μεγαλύτερο, είναι η απάντηση, αφού ο άνθρωπος αυτός πέρασε όλη του τη ζωή περιμένοντας με βεβαιότητα (με ετοιμότητα, με αυτοσυγκέντρωση) ότι θα του συμβεί κάτι συνταρακτικό, κάτι που θα μπορούσε να τον συντρίψει, αλλά που σίγουρα θα τον έβγαζε από την τροχιά μιας ανούσιας και κοινότοπης ζωής. Σύντροφός του σ΄αυτήν την έμμονη αναμονή μια γυναίκα, ο μόνος άνθρωπος στον οποίο αποκάλυψε την πίστη του για το βαρύ πεπρωμένο του, που σαν θηρίο στη ζούγκλα καραδοκούσε να του επιτεθεί. Η Μαίη Μπάρτραμ προσφέρθηκε να τον συντροφέψει σε τούτη τη μακροχρόνια και βασανιστική αναμονή. Θα περίμενε μαζί του τη μεγάλη αποκάλυψη. Καθώς περνούσε όμως ο καιρός, για τη Μαίη άρχισε να ξεκαθαρίζει το τοπίο της ζούγκλας και να βλέπει καθαρά ποιο ήταν το θηρίο. Δεν είχε βέβαια την πρόθεση να αποκαλύψει στον Τζων το μεγάλο κίνδυνο, καθώς κάτι τέτοιο δεν θα είχε κανένα νόημα. Είναι τόσο απλό και συνάμα τόσο ανυπέρβλητο: δεν μπορούμε να πούμε σε κάποιον ποιο είναι το νόημα της ζωής του, κι ακόμα περισσότερο, ότι η ζωή του δεν έχει κανένα νόημα. Είναι μια συνταρακτική ανακάλυψη που ξεπηδά από την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου και ορίζει τις συντεταγμένες της σωτηρίας ή της καταστροφής του. Στις λίγες φορές που η Μαίη άφηνε να εννοηθεί ότι η ίδια ήξερε τι έμελλε να του συμβεί, ο Τζων προσπαθούσε με αγωνία να της το εκμαιεύσει, χωρίς όμως ποτέ να μάθει κάτι γι΄ αυτή την καλά κρυμμένη γνώση της Μαίη. Τελικά η Μαίη πέθανε χωρίς να πει τίποτα, αφήνοντας μονάχα κάποιους λεπτούς υπαινιγμούς. Ο θάνατός της ήταν βεβαίως ένα λυπηρό γεγονός για τον Τζων αλλά σίγουρα δεν ήταν το εξαιρετικό γεγονός που του επιφύλασσε η μοίρα. Πέρασε καιρός ώσπου μια μέρα ο Τζων επισκέφθηκε τον τάφο της πιστής του φίλης. Και το θηρίο απροσδόκητα χύμηξε πάνω του μέσα στη γαλήνη του νεκροταφείου: ο επισκέπτης του γειτονικού τάφου πέρασε από δίπλα του και τα βλέμματά τους διασταυρώθηκαν. Ο άνθρωπος αυτός είχε την όψη της συντριβής, του πένθους και της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου. Ο Τζων κατακεραυνώθηκε από φθόνο. Η συνειδητοποίηση ήταν δυσβάστακτη: ένας άλλος άνθρωπος θρηνούσε για μια γυναίκα που αγαπούσε κι έχασε. Εκείνος όμως περιμένοντας μια ζωή το "χτύπημα της μοίρας" που θα τον καθιστούσε μοναδικό, άφησε να χαθεί κι η μοναδική του ευκαιρία να ζήσει μια ζωή γεμάτη αγάπη κοντά σε μια γυναίκα που του είχε απλόχερα προσφέρει τη δική της ζωή. Από εγωισμό και κενοδοξία έχασε το νόημα της ζωής. «Τώρα που ξεκίνησε η φωτοχυσία, εντούτοις, η φλόγα έφτασε στο ζενίθ, κι εκείνος απόμεινε να ατενίζει το θορυβώδες κενό της ύπαρξής του». Τι συνέβη λοιπόν στον Τζων Μάρτσερ; Μήπως ο φόβος του μη νοήματος τον οδήγησε στη μη ζωή;
Επανέρχομαι σε παλαιότερη ανάρτηση, στα Μαθήματα φιλοσοφίας σε έξι ώρες του Γκομπρόβιτς, και συγκεκριμένα στο μάθημα για το Ηeidegger. Δεν έχω την πρόθεση να συσχετίσω τον James με τον υπαρξισμό. Θα χρησιμοποιήσω όμως πάλι τις διευκρινίσεις του Γκομπρόβιτς: «Η αγωνία παίζει τρομερό ρόλο στον υπαρξισμό: πώς να οριστεί η αγωνία; Φόβος είναι ο φόβος κάποιου πράγματος. Αγωνία είναι ο φόβος του τίποτα, του μη νοήματος, του να μη δίνεις κάποιο νόημα στον κόσμο, του να χάνεις τον εαυτό σου». Η ιστορία του Τζων Μάρτσερ σε βάζει σε σκέψεις. Αγωνιάς μήπως έχασες το νόημα της ζωής κι αγωνιώντας είσαι ήδη χαμένος. Περνά από μπροστά σου η ζωή κι εσύ την αφήνεις για μιαν άλλη μεστότερη νοήματος. Κι αυτό που μένει για σένα τελικά είναι μια άχρωμη κι άγευστη ζωή, μια μη ζωή.

Το μάτι βαθιά μέσα μας

H Υπατία η Αλεξανδρινή, μαθηματικός, αστρονόμος και φιλόσοφος του 3ου - 4ου αιώνα μ.Χ, ήταν μια γυναίκα η οποία:

• ήταν πραγματική επιστήμων, ανώτερη από τον πατέρα της, το γνωστό μαθηματικό της εποχής Θέωνα (ο οποίος εκτός από τα μαθηματικά, ασχολούνταν και με την αστρολογία, τη μαγεία και την ερμηνεία των ονείρων!)
• ήταν πραγματική δασκάλα για τους νέους που επί σειρά ετών σπούδαζαν κοντά της τα μαθηματικά και τη φιλοσοφία
  
• ήταν πραγματικά ξεχωριστή για τη σωφροσύνη της, γι΄ αυτό κι έχαιρε της εκτίμησης πολλών επιφανών πολιτών (και πολιτικών) της Αλεξάνδρειας που ζητούσαν τη συμβουλή της για διάφορα θέματα
  
• ήταν πραγματικά υπεράνω θρησκευτικών συγκρούσεων καθώς δεν ήταν ούτε παγανίστρια ούτε χριστιανή (ενώ ανάμεσα στους μαθητές της υπήρχαν τόσο ειδωλολάτρες όσο και χριστιανοί)
• ήταν πραγματικά διαποτισμένη από την πλατωνική φιλοσοφία κι ακολουθούσε την παράδοση του νεοπλατωνισμού θεωρώντας ως στόχο της φιλοσοφίας την ανύψωση κι ένωση της ψυχής με το εν, κι ως μέσα προς επίτευξη του στόχου αυτού τη γνώση και το διαλογισμό.
  
• ήταν πραγματικά ταγμένη στο θεωρητικό βίο χωρίς να παρεκκλίνει ποτέ από την ακαταπόνητη ενασχόλησή της με την επιστήμη και τη φιλοσοφία, κι από την απόλυτη άσκηση της αρετής (διατήρησε την αγνότητά της μέχρι το θάνατό της)
• ήταν πραγματική μύστης (κι όχι μάγισσα όπως κάποιοι θα της καταλόγιζαν) γιατί φαίνεται πως για το στενό κύκλο των μαθητών της επιδίωκε τη μύηση σε μια πνευματική κατάσταση έκστασης και περισυλλογής, την οποία δεν θα μπορούσαν να εννοήσουν οι πολλοί κι ανίδεοι (για τους οποίους ήταν αρκετές κάποιες διαλέξεις που έδινε σε ανοιχτούς χώρους)
• ήταν μια πραγματική μάρτυρας της ελληνικής παιδείας και του πολιτισμού που βρήκε φριχτό θάνατο από τους "παραβολάνους", από μια ομάδα δηλαδή φανατικών χριστιανών, απαίδευτων και πειθήνιων οργάνων ενός εκκλησιαστικού κατεστημένου που αγωνιζόταν να καταπνίξει κάθε διαφορετική φωνή που αποτελούσε απειλή για την εδραίωση του ορθού δόγματος.
  

Ήταν μια τολμηρή γυναίκα που σ΄ένα μαθητή της, όταν της εξέφρασε τον έρωτά του, του έδειξε την έμμηνο ρύση της δείχνοντάς του έτσι ποιος ήταν στην πραγματικότητα ο έρωτάς του με σάρκα και οστά.
Ήταν μια εμπνευσμένη επίγονος του Πλάτωνα που καλούσε τους μαθητές της να βρουν "το μάτι που βρίσκεται βαθιά μέσα τους", αυτό που θα μπορέσει ν΄ αντικρίσει τον πραγματικό κόσμο πέρα απ΄το απατηλό φαίνεσθαι της ύλης. Διότι σε κείνο τον κόσμο υπάρχει η αληθινή ομορφιά, κι όχι στα όμορφα σώματα των ανθρώπων που δεν είναι παρά φευγαλέες σκιές.

Για την Υπατία έχουν γραφτεί πολλά από διαφορετικές οπτικές (από λάτρεις του ελληνικού πολιτισμού, από χριστιανούς που προσπάθησαν να άρουν την ευθύνη για το θάνατό της από τον επίσκοπο Κύριλλο και θέλησαν να την ταυτίσουν με μια χριστιανή αγία, από φεμινίστριες που την παρουσίαζαν ως πρότυπό τους).
Τις δικές μου σημειώσεις τις κράτησα από το πολύ καλογραμμένο βιβλίο της Maria Dzielska, Υπατία η Αλεξανδρινή, εκδ.ΕΝΑΛΙΟΣ.
Νομίζω ότι πρόσφατα γυρίστηκε μια ταινία (ελπίζω όχι χολυγουντιανή) με θέμα τη ζωή της.
Περιμένουμε με ενδιαφέρον.

Υπαιθρίως

Καιρός αίθριος.
Οι κεκαυμένοι του μεσημεριού
να κείτονται πάνω στ΄ άσπρα βότσαλα
μια υποψία δροσιάς ν' ακούγεται
στα πόδια τους
απ΄τα κλειστά τους μάτια
να μπαίνουνε χρυσοκόκκινες ανταύγειες.
Οι αποχαυνωμένοι απ΄ το γουργούρισμα της θάλασσας
να μπλέκουν τα δάχτυλά τους
και τις σκέψεις τους
κι η ώρα να περνάει απροσμέτρητη...

Σ΄όλη την παραλία
έθαλλε μόνο αυτή η αγάπη
έπνεε πού και πού ένας ξερός αέρας
άνοιγε τους πόρους
φλόγιζε τους πόθους
πίσω απ΄ τα βράχια,
δεν είχανε τίποτα να κρύψουν
απ΄ τα πουλιά
ζούσαν κι αυτά το ορισμένο απ΄τη φύση τους.
Κι ύστερα τα πήρε όλα η σιωπή
τις αδελφές ψυχές
τις στέγνωσε ο ήλιος
από το καύμα του καλοκαιριού
δεν έμεινε παρά μια πόλη από καμμένα σπίρτα
και μια σημαία που ξεχάσανε.
Ό,τι άλλο το πετάξανε
να μη λερώσουνε την παραλία
με τ΄ απομεινάρια
φεύγοντας
και ξεμακραίνοντας στο βάθος της ζωής
οι δυο τους
τελικά ετεροθαλείς.
(2.7.09)

«Η σιωπή λικνίζεται στην αμμουδιά. Τα πόδια της πατούν στην κυανή, άνευ έρματος ακρογιαλιά θαλάσσης που καθεύδει». (Από τον Πλόκαμο της Αλταμίρας, του Ανδρέα Εμπειρίκου).