ΠΕΡΑΝ ΤΟΥ (ΚΑΛΟΥ) ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ

Υπάρχουν σκέψεις, κείμενα ή ολόκληρες θεωρίες που μπορεί να διαβάσεις και να αναρωτηθείς "τι θέλει να πει ο ποιητής" (εν προκειμένω ο φιλόσοφος, αλλά κι αυτός τι είναι καθόσον μετέχει αυτού του ιδιαίτερου ποιείν;)
Από την άλλη υπάρχουν διανοήματα και στοχασμοί που νομίζεις ότι προορίζονταν για σένα, για τους διαβάσεις, να τους κατανοήσεις βαθιά σαν να τους έγραψες εσύ. (Ας διαβαστεί κυριολεκτικά ως παρομοίωση, "σαν να τους έγραψες". Όχι ότι θα μπορούσες να τους έχεις γράψει κιόλας!!!)

Σε πρόλαβε όμως κάποιος πριν από ένα χρόνο, έναν αιώνα ή δυο χιλιετίες. Και νιώθεις τότε μια μοναδική εγγύτητα που καταργεί την όποια απόστασή σου (χωροχρονική ή πνευματική) από κείνον που άφησε το αποτύπωμά του στο μακρύ δρόμο της παγκόσμια σκέψης για να πατήσεις εσύ (και τόσοι άλλοι) με ασφάλεια γλιτώνοντας έστω και για λίγο την ολισθηρότητα των ατέρμονων αναζητήσεων.

Η Χάνα Άρεντ, γερμανοεβραία φιλόσοφος και πολιτειολόγος, εγκαταλείπει τη Γερμανία το 1933, ζει για ένα διάστημα οκτώ ετών στο Παρίσι και περισσότερα από είκοσι χρόνια στην Αμερική (μετά την πρώτη δεκαετία λαμβάνει και την αμερικανική υπηκοότητα). Έχοντας σπουδάσει φιλοσοφία πλάι στον Μάρτιν Χάιντεγγερ (με τον οποίο συνδέεται ερωτικά εκείνα τα χρόνια), διαγράφει φεύγοντας από κοντά του τη δική της πνευματική πορεία, διαφοροποιούμενη από το δάσκαλο και ασκώντας του κριτική πάνω σε ζητήματα φιλοσοφικά και μη. Με κέντρο βάρους τον πολιτικό στοχασμό, με σημεία αναφοράς την αρχαία "πόλιν" και τον Αριστοτέλη, τον ιερό Αυγουστίνο και το Νίτσε, τον απόστολο Παύλο και τον Καντ, με υπόβαθρο την άλλοτε υπνώττουσα κι άλλοτε αφυπνισμένη εβραϊκότητά της, η Χάννα προς το τέλος της ζωής της θα προσεγγίσει πάλι πνευματικά τον Χάιντεγγερ (από τον οποίο κατ' ουσίαν δεν έχει ποτέ αποκοπεί) και θα διαδώσει το έργο του στην αμερικανική ήπειρο.
Σταθμοί του αρεντιανού στοχασμού η αντίληψη της ανθρώπινης ζωής ως πολιτικής πράξης, ο μετασχηματισμός της ζωής σε βίο, αφηγημένη δηλαδή ιστορία για την οποία προϋποτίθεται μνήμη και μαρτυρία, η θεώρηση του ολοκληρωτισμού ως απορρέοντος από τη διάλυση των εθνικών, πολιτικών και θρησκευτικών δεσμών μεταξύ των ανθρώπων (διάλυση που επήλθε προοδευτικά μετά το Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση), η εξέταση των συνεπειών του ολοκληρωτισμού με κύρια την εξάλειψη του ανθρώπινου όντος (φυσική εξόντωση και πολύ περισσότερο κατάργηση του ηθικού προσώπου). Στο πλαίσιο αυτής της ολέθριας ηθικής αμβλύτητας η Άρεντ θα γράψει τη δική της μαρτυρία για την περίφημη δίκη του Άιχμαν (Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ, εκδ. Θύρσος) κι εκεί θα αναπτύξει εξόχως τη θέση της για την κοινοτοπία του κακού. Με τη θέση αυτή που δικαιολογημένα προξενεί ποικιλία αντιδράσεων, αντιτίθεται στην ιδέα που έχει επικρατήσει περί ανθρωπόμορφων τεράτων - συνεργών του Ολοκαυτώματος. Δεν ήταν όλοι οι ναζιστές διεστραμμένοι. Ο Άιχμαν δεν είναι ένα "τέρας". Είναι ένας συνηθισμένος Γερμανός, ούτε διανοητικά καθυστερημένος ούτε αμοραλιστής. Απεναντίας θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι οπαδός ενός παρανοημένου καντιανού ηθικισμού. Είναι κάποιος που ακολούθησε κατά γράμμα τις εντολές των ανωτέρων του χωρίς να εξετάσει την ορθότητα ή μη των εντολών αυτών. Γιατί; Διότι απλούστατα δεν είχε αυτήν την ικανότητα. Το ολοκληρωτικό πλαίσιο εντός του οποίου έμαθε να ζει και να προσφέρει τις όποιες υπηρεσίες του, εκμηδένισε ακριβώς αυτή την ικανότητα: του εκρίζωσε τη δυνατότητα του σκέπτεσθαι και του εμφύτευσε την απεριόριστη πίστη στις αποφάσεις του Καθεστώτος. Είναι όμως αθώος; Όχι βέβαια, γι΄ αυτό και πρέπει να τιμωρηθεί. Η δικαιοσύνη αφορά στα διαπραχθέντα εγκλήματα κι όχι στον διαπράξαντα, δηλαδή στο πρόσωπο που φέρει ή όχι την ηθική ευθύνη για τη διάπραξή τους.
Και σ΄ αυτή την έννοια, του προσώπου, την τόσο αγνοημένη και ενίοτε καταπατημένη από πάσης φύσεως -ισμούς δίνει την έμφαση η Χάνα Άρεντ. Ποιοι μηχανισμοί, αν ενεργοποιηθούν, έχουν την δύναμη να διασώσουν το πρόσωπο (τη μοναδικότητα του ανθρώπου) από την ισοπεδωτική του υποταγή σε κάποιο σύστημα; Συγχώρεση εναντίον εκδίκησης και υπόσχεση εναντίον κυριαρχίας. Αναδιαμόρφωση της ηθικής ώστε να μη περιστρέφεται παθητικά γύρω από αρχές και κανόνες, αλλά να αναγεννάται και να παράγει κρίσεις ως αποτελέσματα των ενεργών μηχανισμών της συγχώρεσης και της υπόσχεσης μέσα σε μια κοινωνία προσώπων κι όχι αυτοματοποιημένων κι ευθυγραμμισμένων ατόμων.

Στη δική μας εποχή (της καταναλωτικής ηθικής) με ποιους μηχανισμούς άραγε μπορεί να σηκώσει κανείς το κεφάλι από τα απέραντα βοσκοτόπια της εικονικής πραγματικότητας; Πώς μπορεί να εγκαθιδρυθεί η κοινωνία της συγχώρεσης και της υπόσχεσης μεταξύ προσώπων των οποίων το προφίλ είναι κατά κύριο λόγο ηλεκτρονικό; Υπάρχουν πρόσωπα ή άτομα; Ή μήπως δεν υπάρχει πια χώρος για πρόσωπα, αλλά μονάχα για άτομα, όπως π.χ στους ανελκυστήρες;

Tα φτερά του έρωτα

«...αφού δεχτεί μέσω της όρασης την αντανάκλαση της πραγματικής ομορφιάς, καίγεται από τον πυρετό εκείνο, με τον οποίο δροσίζεται το φτέρωμα της ψυχής του, αφού μάλιστα νιώσει την κάψα, λιώνουν τα αποκυήματα που περιζώνονται από τη σκληρότητα και εμποδίζουν την ανάπτυξη του φτερώματος της ψυχής. Όταν όμως ορμήσει σαν χείμαρρος η τροφή αυτή, εξογκώνεται το σκληρό τμήμα του φτερώματος της ψυχής και ορμά προς τα πάνω από τη ρίζα, μέσα σε ολόκληρη την ψυχή. Γιατί όλη η ψυχή ήταν παλιά φτερωτή. Βράζει λοιπόν ολόκληρη η ψυχή μέσα σ' αυτό το πάθος και αναταράσσεται και, όπως ακριβώς νιώθει περίεργο πάθος το βρέφος που πρωτοβγάζει δόντια, φαγούρα δηλαδή κι ενοχλητικούς ερεθισμούς των ούλων, το ίδιο άγριο πάθος νιώθει και η ψυχή του καθενός, όταν βγάζει τα πρώτα της φτερά. Βράζει λοιπόν κι ερεθίζεται και νιώθει φαγούρα καθώς βγάζει τα φτερά της. [...] Αυτό λοιπόν το πάθος ωραίο μου παιδί, που σε σένα απευθύνω το λόγο μου, οι άνθρωποι το ονομάζουν έρωτα, αν ακούσεις όμως πώς το ονομάζουν οι θεοί, θα γελάσεις. Λένε δηλαδή, όπως θυμάμαι, κάποιοι Ομηρίδες δυο στίχους απ' αυτούς που αναφέρονται στον έρωτα....
Οι θνητοί φτερωτό τον έρωτα καλούνε,
Φ τ έ ρ ω τ α όμως οι αθάνατοι, γιατί από τη φύση του βγάζει φτερά.
Μπορεί λοιπόν κάποιος να συμφωνήσει μ΄αυτούς τους στίχους, μπορεί και όχι. Όμως η αιτία και η ουσία του πάθους των εραστών αυτό ακριβώς τυχαίνει να είναι.»
Πλάτωνος Φαίδρος, 251b-252c

όλη η φιλοσοφία μετά
απλά μια υποσημείωση

ΟΧΙ ΑΚΟΜΑ

Ένα βιβλίο
η ιστορία μας
έχει αρχή μέση και τέλος
μεγάλα και μικρά κεφάλαια
τα περιεχόμενα αριθμούνται
κάθε ομοιότητα με πρόσωπα υπαρκτά
φανταστική απολύτως
διότι οι ήρωες της καρδιάς μας
ήταν φαντάσματα.
Δεν γράφτηκε ακόμα
ούτε να το φυλλομετρήσω δεν μπορώ
άκοπες οι σελίδες του
προσώρας.
Διστάζω αν πρέπει την ποίηση της αγάπης μας
με πρόζα να αποδώσω
έχει κάποια κενά η μνήμη μου εξάλλου
σκέφτομαι μήπως ν' αλλάξω την πλοκή
για να΄χει αίσιον τέλος
θα μπλέξω όμως χειρότερα
με είδος που δεν ξέρω.
Προς το παρόν ας μείνει έτσι
άκοπο
άγραφο
ανεκδιήγητο.
(23.5.09)

Όποιος έχει διαβάσει το "Όταν έκλαψε ο Νίτσε" του Γιάλομ τη θυμάται. Ήταν η νεαρή γυναίκα, η τόσο ξεχωριστή, που με την ομορφιά και το πνεύμα της γοήτευσε το φιλόσοφο, χωρίς όμως ποτέ να τον αφήσει να την κατακτήσει. Γεννημένη στην Αγία Πετρούπολη (το 1861) ήταν ένα ξεχωριστό παιδί με μεταφυσικές και υπαρξιακές ανησυχίες οι οποίες, καθώς μεγάλωνε, δημιουργούσαν μέσα της την επιτακτική ανάγκη να διευρύνει τους ορίζοντές της ταξιδεύοντας, σπουδάζοντας και μελετώντας και, κυρίως, γνωρίζοντας ανθρώπους που ήταν σε θέση να της ανοίξουν νέους δρόμους σκέψης. Για να αποφύγει κάθε περιορισμό της πνευματικής και ψυχικής της ελευθερίας έμαθε από νωρίς να ζει μέσα σε αντιφατικές και αυτοαναιρούμενες καταστάσεις: μαγνήτιζε τους άντρες που τη γνώριζαν αλλά δεν παραδινόταν στον έρωτά τους (στα 26 της παντρεύτηκε τον Φρήντριχ Καρλ Αντρέας με τον οποίο δεν είχε ολοκληρωμένες σχέσεις, ζούσαν μεγάλα διαστήματα μακριά ο ένας από τον άλλο, τους συνέδεε όμως αγάπη και σεβασμός και παρέμειναν παντρεμένοι ως το τέλος της ζωής τους). Ο άντρας στον οποίο παραδόθηκε ψυχή τε και σώματι ήταν ο σπουδαίος ποιητής Ράινερ Μαρία Ρίλκε, 26 ετών τότε, ενώ εκείνη ήταν ήδη 36. Από τη θυελλώδη αυτή σχέση η Λου αποχώρησε όταν ο Ρίλκε άρχισε να καταρρέει ψυχικά. Οι ιδιαιτερότητες όμως του ποιητή κι η γνωριμία της με τον Φρόυντ αφύπνισαν το ενδιαφέρον της για τον ψυχικό κόσμο του ανθρώπου. Η επί 26 χρόνια μαθητεία της κοντά στον πατέρα της ψυχανάλυσης, η αφοσίωσή της ως ψυχαναλύτριας στους ασθενείς της, η συμφιλίωσή της με τα γηρατειά ("εξακολουθώ να είμαι διαρκώς περίεργη για το πόσα πράγματα πρέπει να ξετυλίξω ακόμα μαζί με το μαγικό κουβάρι της ζωής, μέχρι να πέσουν στα χέρια μου οι εκπλήξεις που είναι τυλιγμένες μέσα του", έγραφε σε γράμμα της στον Φρόυντ το 1927), την οδήγησαν στην ολοκλήρωση του κύκλου της ζωής της και των αναζητήσεών της. Πέθανε το 1937. Λίγο μετά το θάνατό της η Γκεστάπο μπήκε στο σπίτι της και πήρε τα βιβλία της για να προστατέψει τους άριους πολίτες από τη "μιαρή" γνώση, καθώς πολλά από τα συγγράμματα της βιβλιοθήκης της ήταν γραμμένα από Εβραίους.
Μακριά από κάθε ερωτικό συμβιβασμό κι ακόμα πιο μακριά από κάθε φεμινιστική κορώνα, η Λου δεν απομακρύνθηκε ποτέ από τη βασική της επιδίωξη: να βιώνει ανεμπόδιστα την πορεία της προς την ολοκλήρωση ως γυναίκα, ως ον δηλαδή που από τη φύση του είναι άρρηκτα δεμένο με το όλον.

«Κι εδώ ακριβώς η γυναίκα βρίσκεται μπροστά σ΄ένα απατηλό δίλημμα: ή να πιστέψει σε τέτοιες ανοησίες και να αναζητήσει την ύστατη σωτηρία της σε μια επαγγελματική σταδιοδρομία που θα την κάνει να βγει εν μέρει από τον εαυτό της, ή πάλι, να ικανοποιηθεί με το να παραμείνει υποταγμένη, ένα εξάρτημα του άνδρα, υποβιβαζόμενη σε απλό στήριγμα των φιλοδοξιών του. [...] Οι δυο αυτές τάσεις έχουν σαν κοινό σημείο ότι εξωτερικεύουν το πιο μυστικό κέντρο βάρους της γυναίκας, το βγάζουν απ΄ αυτήν για να το τοποθετήσουν σε ένα άλλο ανθρώπινο ον ή σε ένα άλλο αντικείμενο, ανατρέποντας έτσι τη φυσική της ισορροπία. [...] Σύμφωνα με την προσωπική μου εμπειρία, οι άντρες αισθάνονται ενστικτωδώς τον ίδιο βαθύ τρόμο γαι τη γυναίκα που υποτάσσεται ηδονικά στον άνδρα, όσο και για την υποκριτικά χειραφετημένη. [...] Τελικά αυτό που πραγματικά θέλουν είναι μια γυναίκα που επιβεβαιώνει την ύπαρξή της, που είναι παρούσα στον εντελώς ξεχωριστό κόσμο της, η επαφή με τον οποίο προσφέρει και στους δυο ένα συμπλήρωμα της τέλειας ζωής.»

Το παραπάνω απόσπασμα από το βιβλίο Η ανθρώπινη φύση της γυναίκας της Λου Αντρέας Σαλομέ, εκδ.ΡΟΕΣ

Μια άποψη περί ερωτικών επιλογών

«Η δυσαρμονία που υπάρχει ανάμεσα στα δυο φύλα είναι συγκινητική. Ο άντρας κατευθύνεται προς τη γυναίκα όπως προς μια γιορτή, μια τρέλα, μια έκσταση που θα σπάσει τη μονοτονία της ζωής, και βρίσκει σχεδόν πάντα ένα άτομο που δεν ευτυχεί παρά όταν ασχολείται με καθημερινές δουλειές, το μπάλωμα των ρούχων ή τα βράδια στην αίθουσα χορού. Αυτό ενισχύεται και από το γεγονός, το οποίο μαθαίνουμε -με μεγάλη έκπληξη σίγουρα- από τους εθνογράφους, ότι η εργασία επινοήθηκε από τη γυναίκα. Η εργασία, δηλαδή το καθημερινό και καταναγκαστικό χρέος, αντί του εγχειρήματος, της διακεκομένης αθλητικής άσκησης και της περιπέτειας. Η γυναίκα δημιούργησε επίσης τα επαγγέλματα. Είναι η πρώτη αγρότισσα, η πρώτη θερίστρια, η πρώτη αγγειοπλάστης. [...] Όσον αφορά την ανθρώπινη επιλογή, ένα τέτοιο φαινόμενο καταδεικνύει ότι η γυναίκα, μέσω των αισθηματικών επιλογών της, δεν συνεργάζεται για την τελειοποίηση του είδους, τουλάχιστον με την έννοια που οι άντρες δίνουν σ' αυτή την τελειοποίηση. Τείνει μάλλον προς την απόρριψη των καλύτερων ατόμων, σύμφωνα με την αντρική άποψη, όσων καινοτομούν και επιχειρούν μεγάλα έργα, ενώ εκδηλώνει αποφασιστικά το πάθος της για τη μετριότητα. [...] Η γενική τάση των γυναικείων πόθων καταδεικνύει την απόφασή τους να διατηρήσουν το ανθρώπινο είδος σ΄ ένα πλαίσιο μετριότητας, να αποτρέψουν την επιλογή στην κατεύθυνση της τελειοποίησης, να εμποδίσουν τον άνδρα να γίνει κάποτε ημίθεος ή αρχάγγελος.»

!!!

(Το διάβασα στο βιβλίο Η επιλογή στον έρωτα του Ortega y Gasset, εκδ.ΡΟΕΣ)

ΕΥΤΥΧΕΙΤΕ, ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΔΟΤΙΚΟ!!!

Συγχωρέστε με κ. Χρηστάκη αν δεν εννόησα σε βάθος τη θεωρία σας. Ίσως φταίει η ελλιπής παρουσίασή της από τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης. Ίσως πάλι φταίει η εγγενής στον Έλληνα δυσπιστία και καχυποψία. Χαίρομαι και καμαρώνω που το ΤΙΜΕ σας συμπεριέλαβε στους 100 ανθρώπους που άσκησαν τη μεγαλύτερη επιρροή την περασμένη χρονιά. Απλά δεν καταλαβαίνω γιατί.
Είχα βεβαίως από παλιά την εντύπωση ότι βιβλία τύπου "πώς θα ευτυχήσετε στο γάμο σας" ή "πώς θα χτίσετε την καριέρα των ονείρων σας" , γραμμένα συνήθως από Αμερικανούς, απευθύνονται σχεδόν αποκλειστικά σε Αμερικανούς. Μια επιστημονική θεωρία όμως βασισμένη σε έρευνα 20ετίας που συμπεριέλαβε στις μελέτες της σχεδόν 5000 ανθρώπους, αξιώνει σεβασμό και προσοχή όχι μόνο από την επιστημονική κοινότητα αλλά κι από την ίδια την κοινωνία, εφόσον σ΄ αυτήν αφορούν κατά κύριο λόγο τα πορίσματα της θεωρίας αυτής.
Η θεωρία του ελληνικής καταγωγής καθηγητή του Χάρβαρντ μπορεί να συνοψιστεί στην εξής απλή έως απλοϊκή φράση: ευτυχείτε, είναι μεταδοτικό! Εντάξει, όχι ακριβώς έτσι. Η κοινωνία λειτουργεί μέσα από τα δίκτυα που δημιουργούνται από τα μέλη της στη διαρκή τους συνεύρεση, συνάντηση κι επικοινωνία. Βασικός "νόμος" για τη λειτουργία αυτών των δικτύων είναι πως ό,τι βρεθεί στο κέντρο του δικτύου, μεγεθυμένο και μεταδιδόμενο θα βρει τελικά απήχηση σε όλο και μεγαλύτερο μέρος του δικτύου και κατ΄ επέκταση της κοινωνίας. Κι αυτό γιατί μόνο "τρία βήματα" μας χωρίζουν από τους άλλους (κι από τις συνήθειές τους). Φτάνουμε τώρα στο πιο ενδιαφέρον: αν δυο φίλοι ζουν κοντά (σε απόσταση μικρότερη του ενός μιλίου) κι ο ένας απ΄ τους δυο ευτυχήσει, τότε οι πιθανότητες του άλλου φίλου να ευτυχήσει κι εκείνος, αυξάνονται κατά 15%. Όπως δηλαδή θα μιλούσε ένας επιδημιολόγος σχετικά με το επίσης επίκαιρο θέμα της γρίπης των χοίρων, έτσι κι ο εν λόγω καθηγητής μιλάει για την ανθρώπινη ευτυχία με πιθανότητες, ποσοστά, δίκτυα και κυρίως σαν να είναι λοίμωξη, ιός ή παιδική ασθένεια.
Στην παρατήρηση του δημοσιογράφου ότι αρκετοί θεωρούν τη θεωρία αυτή υπεραπλουστευτική, ο κ.Χρηστάκης απαντά πάλι με αριθμούς (έρευνες τόσων χρόνων, τόσες χιλιάδες εθελοντές, τόσο τοις εκατό πιθανότητες κλπ). Δεν μας είπε όμως ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΥΤΥΧΙΑ σύμφωνα με τη θεωρία του (οι αρχαίοι φιλόσοφοι επί παραδείγματι σου ξεκαθάριζαν τι είναι ευτυχία κατά τη γνώμη τους και πώς θα την αποκτήσεις). Αν ευτυχία είναι το να περάσεις ένα ευχάριστο απόγευμα πίνοντας μπίρες με μια παρέα χαζοχαρούμενων φίλων σου και να γυρίσεις στο σπίτι σου ελαφρύτερος κι απ'την αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι, τότε πάω πάσο. Αν η ευτυχία είναι όμως κάτι πιο βαθύ κι ουσιαστικό, αν είναι το να νιώθεις γεμάτος με δύναμη, αισιοδοξία και χαρά για τη ζωή, να παίρνεις και να δίνεις αγάπη, να ζεις με αξιοπρέπεια και να νιώθεις ότι κάθε μέρα γίνεσαι όλο και καλύτερος, ότι προσφέρεις τα μέγιστα και παίρνεις για την προσφορά σου την αναμενόμενη υλική και ηθική ανταμοιβή, τότε πείτε μας, παρακαλώ, κ. Χρηστάκη, πώς επιτυγχάνονται όλα τα παραπάνω εντός των δικτύων σας (εννοώ των αμερικανικών). Γιατί στα δικά μας δίκτυα της ψωροκώσταινας υπάρχει ακόμα πολλή αλλοτρίωση, μοναξιά, άγχος, φόβος κι ανασφάλεια, καχυποψία, για να μη κάνω λόγο και για τα συγκεκριμένα προβλήματα που σε κάθε κοινωνία "μεγεθυμένα" μεταδίδονται σαν την πανώλη. Ή μήπως δεν υπάρχει κανένας ευτυχής κι ο ένας που απέμεινε, ζει εκτός δικτύων, στα όρη στα άγρια βουνά;
Με έβαλε επίσης σε σκέψεις (κακές, ομολογώ) κι η αναφορά σας στους πολιτικούς (προς επίρρωση της δυναμικής της θεωρίας σας;): "και οι πολιτικοί ολοένα και περισσότερο κατανοούν τη δύναμη των κοινωνικών δικτύων και γνωρίζουν ότι εάν για παράδειγμα επενδύσουν για να ενημερώσουν ή να πείσουν ένα 10% του πληθυσμού, το μήνυμά τους θα περάσει ουσιαστικά στο 30%. "
Είναι να μην είσαι καχύποπτος;
Επιμένω. Προτού αναζητήσουμε τους πλησιέστερους ευτυχισμένους φίλους μας για να μας "κολλήσουν" τον ιό της ευτυχίας, ας αναζητήσουμε αυτό το ένα ή τα πολλά που θα μας έκαναν κατ΄ ουσίαν ευτυχείς. Ως Έλληνες μπορούμε να εκμεταλλευτούμε και την ελληνική μας παιδεία, αν έχουμε. Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, το κοινωνικό δίκτυο της αρχαίας Αθήνας. Στον Επιτάφιο του Περικλή υπάρχει μια ωραία προσέγγιση της ευτυχίας που μας μιλά τόσο για το περιεχόμενο που έδινε ο Αθηναίος πολίτης στην έννοια αυτή, όσο και για τον τρόπο "μετάδοσής"της. Στο σύστημα αξιών του αρχαίου Αθηναίου πολίτη το τρίπτυχο ευδαιμονία, ελευθερία, ευψυχία, βρισκόταν στην κορυφή, γιατί απλούστατα κανείς τότε δεν μπορούσε να διανοηθεί ότι η ευτυχία είναι υπόθεση φίλων. Η ευτυχία του ατόμου ήταν αποτέλεσμα της ευζωΐας του μέσα σε μια ευημερούσα κοινωνία, όπου η δημοκρατία, ο πολιτισμός, η κοινωνική ανεκτικότητα, η χαρά της ζωής είχαν "μπολιάσει" τη σκέψη των πολιτών με τα απαραίτητα αντισώματα κατά της κακομοιριάς και της ευτέλειας, κατά του φόβου και της μεμψιμοιρίας. Να, παρασύρθηκα κι εγώ και μιλάω με όρους ιατρικούς!

Θυμήθηκα και την εκπομπή του Μικρούτσικου πριν από χρόνια "Χαμογελάτε, είναι μεταδοτικό". Πάντα στην πρωτοπορία αυτός ο άνθρωπος!

Το ενενήντα εννιά

Είναι παράξενο αυτό που μου συμβαίνει
νομίζω ότι κανείς δεν με καταλαβαίνει
πώς μέσα μου αδειάζουν τα πνευμόνια
πώς τώρα σαν να τέλειωσαν τα χρόνια
περπάτησα στο δρόμο τρομαγμένη
δεν είναι ωραίο να πέφτεις
και να σε σηκώνουν ξένοι
έφτασα πάλι στη φωλιά μου
κι όμως, εδώ χτυπάει πιο γρήγορα η καρδιά μου
το αίμα στο κεφάλι ανεβαίνει
απόψε κάτι κακό με περιμένει
και στα διαλείμματα του τρόμου
έρχεται η θλίψη πιο βαριά
και πιο τρομακτική
σαν να με περιπαίζει
χαίρεσαι που' σαι ζωντανή;
και στην καμπή αυτού του δρόμου
πάλι μου κόβονται τα πόδια
στο σπίτι λέω να γυρίσω
θα κοιμηθώ και θα ξυπνήσω
με τους ζωντανούς μαζί
σαν πεθαμένη.
11.5.09

Υ.Γ Και ξαφνικά ξυπνάς ένα πρωί και το δόντι δεν πονάει πια. Κακό σημάδι για το δόντι. Καλό για τη μέρα που αρχίζει.

Το 99 είχα διαβάσει και το Σύνδρομο αγοραφοβίας του Κωστή Παπαγιώργη, εκδ.Καστανιώτη. Από τα υπογραμμισμένα:
«Ρεαλιστικά μιλώντας, η κατάσταση είχε ως εξής. Αν υποθέσουμε ότι η επαφή με τους άλλους είναι μια κλίμακα που την ανεβαίνεις ωσπου να φτάσεις σε ένα κεφαλόσκαλο και να χτυπήσεις τη θύρα, στην περίπτωσή μου είχε συμβεί το ακόλουθο παράδοξο: η κλίμακα υπήρχε, η θύρα επίσης, μόνο που είχαν αφαιρεθεί κάποια σκαλοπάτια ή το κεφαλόσκαλο. Για να ανέλθω ίσαμε το πρόσωπο του άλλου, όφειλα να κάνω ένα άλμα, να βρεθώ για λίγο -όσο κρατούσε η κατακλυσμική εμπειρία -στο κενό. Αντί να κλαίω και να οδύρομαι για την αφαίρεση των βαθμίδων (έξω και μέσα), έπρεπε να δείξω σθένος και αντοχή στα άλματα.
Ο ασθενής αρχίζει να ανακτά λίγο από το παλιό του σθένος, όχι όταν θεραπευτεί, αν υποθέσουμε ότι τα καταφέρει, αλλά από τη στιγμή που θα δεχτεί ολοψύχως ότι η νέα κατάσταση είναι κι αυτή μια παραλλαγή της υγείας. Είναι απίστευτο πόσο αλλάζουν τα πράγματα με αυτήν την απλή σκέψη. Μπορείς να βλέπεις μόνο με το ένα μάτι, να εργάζεσαι με το ένα χέρι ή με το ένα πόδι. Για λίγα σκαλοπάτια λοιπόν δε χάλασε ο κόσμος!»

Ο μάγος

Μαγική βραδιά Μαΐου η χθεσινή στο Παλλάς. Ο Rene Aubry κι οι μουσικοί του (όλοι εξαιρετικοί, ιδιαίτερα εκείνος που ήταν στα πνευστά κι εκείνος στα κρουστά) μας χάρισαν μιάμιση ώρα καθαρής μουσικής απόλαυσης χωρίς να διακόψουμε για τσιγάρα και πρώτες εντυπώσεις. Για να ακολουθήσουμε απερίσπαστοι αυτή τη σύντομη γοητευτική περιπλάνηση στις τόσο ιδιαίτερες συνθέσεις του Γάλλου μουσικού. Μουσική χωρίς λόγια που έλεγε πολλά. Μέσα από τη φαινομενική κυριαρχία του ρυθμού αναδύονταν μικρές μελωδικές φράσεις, ήχοι απροσδόκητοι από όργανα που εναλλάσσονταν (και κάποιες φορές απροσδιόριστοι). Υπήρχαν στιγμές που νόμιζες ότι η ίδια η μουσική έπαιρνε μια βαθιά ανάσα προτού αρθρώσει κάτι άλλο. Και κάτω από την επίφαση της μονοτονίας το ξάφνιασμα. Το γεγονός ότι ο Aubry έχει γράψει μουσική για το χορό, το θέατρο και τον κινηματογράφο ίσως δεν λέει από μόνο του τίποτα. Όταν τον ακούς όμως περνούν από τα μάτια σου εικόνες. Πλάθεις με τη φαντασία σου ένα σενάριο για να επενδύσεις τη μουσική του. Χορογραφείς πάνω στις νότες του. Σκηνοθετείς τα συναισθήματά του.
(Άβολες και οι 4 θέσεις του θεωρείου. Από τις 2 μπροστινές έβλεπες τη μισή σκηνή, ίσως ολόκληρη αν έγερνες μπροστά στην κουπαστή. Από τις πίσω έβλεπες βία το ένα τέταρτο, εκτός αν ήσουν Φασούλας. Κι αναρωτιέμαι ποιος δέχεται να καθήσει εκεί όταν πρόκειται για θέατρο, χορό κλπ. Δεν νομίζω ότι ένα εισιτήριο των 60 ευρώ θα έπρεπε να αντιστοιχεί σ΄ αυτές τις θέσεις. Τέλος πάντων! Μας αποζημίωσε ο μάγος Aubry με την υπέροχη μουσική του.)

ΠΡΟΣ ΒΡΩΣΙΝ

Φτιάξαμε μια ωραία σαλάτα εποχής με φύλλα πράσινα σγουρά και μωβ. Μια πανδαισία αλμυρού, πικρού, γλυκόξυνου, βρεγμένη με βαλσαμικά και έλαια εκλεκτά της μεσογειακής λεκάνης. Βάλαμε και λίγα μυρωδικά εξ Ανατολάς, και λίγο γιν και λίγο γιαν. Στη μέση το λευκό κρασί, je vous en prie, καθήστε. Ήταν ζεστή η βραδιά, μεθυστική. Στα πόδια μας έρρεαν αέναα τα πάντα του Ηρακλείτου. Δεν θέλαμε πολύ να θυμηθούμε και κείνον τον Γερμαναρά που τόσο θαύμαζε τους Έλληνες, "σαν σε ημέρα εορτής...κλπ". Ωραία, γεμάτη, πλούσια η σαλάτα μας. Πήραμε τα πηρούνια και την αποδομήσαμε. Και για να μη νυστάξουμε ακούσαμε και λίγο ροκ. Πάει πολύ με τη ρόκα και τα αντίδια.
Τρώμε πάντοτε ελαφρά για να χωνεύουμε εύκολα.
4.5.09 (Αφιερωμένο σε όλους εμάς τους gourmet τύπους μιας ευκολοχώνευτης κουλτούρας)

Και πάλι από Adorno: "Το ημικατανοημένο και ημιβιωμένο δεν είναι προκαταρκτική βαθμίδα της μόρφωσης, αλλά θανάσιμος εχθρός της [...] Η ημιμόρφωση έκανε το μυστικό βασίλειο κοινό σε όλους. Σύμφωνα με το συλλογικό ναρκισσισμό οι άνθρωποι αντισταθμίζουν τη συνείδηση της κοινωνικής τους ανισχυρότητας, που φτάνει ως την ατομική ορμική δύναμή τους, και συνάμα το αίσθημα ενοχής, καθότι δεν είναι ούτε πράττουν ό,τι θα όφειλαν να είναι και να πράττουν σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη, κάνοντας τον εαυτό τους, πραγματικά ή απλώς στη φαντασία τους, μέλος κάποιου υψηλότερου, καθολικότερου, στο οποίου αποδίδουν όσες ιδιότητες λείπουν από τους ίδιους, και από το οποίο αναπληρωματικά παίρνουν πίσω κάτι σαν συμμετοχή σε αυτές τις ποιότητες. ῀[...] Αν οι άνθρωποι ανέπτυξαν το πνεύμα για να διατηρηθούν στη ζωή, τα πνευματικά μορφώματα, που διαφορετικά δεν θα υπήρχαν, δεν είναι πια τρόφιμα (lebensmittel)."
(Το διάβασα στη Θεωρία της ημιμόρφωσης του Adorno, εκδ. Αλεξάνδρεια)

ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ!

25 Ιουνίου 1957

Πάλι ονειρεύτηκα ότι θα με σταύρωναν. Μια ομάδα συμβούλων μου συμπαραστεκόταν. Ο Τασσίλο φον Βίντερφελντ με ρώτησε αν έχω σταυρωθεί ποτέ. Μου εξήγησε ότι η σταύρωση είναι ασφαλώς πολύ δυσάρεστη. Πρέπει να κάνω οπωσδήποτε ασκήσεις για να αιματωθεί το σώμα ώστε να μην επέλθει ακαμψία και κράμπα. Προσπαθώντας να του εξηγήσω ότι αυτός ακριβώς είναι ο στόχος της σταύρωσης, ξύπνησα.

(Το διάβασα στο Πρωτόκολλο ονείρων του Adorno από τις εκδ.Αλεξάνδρεια)